احساس تنهایی در سالمندان | خانواده مطهر

احساس تنهایی در سالمندان

حس جداماندگی، در زمره دشواری‌های دوران کنونی شمرده می‌شود و به منزله نبود رابطه اجتماعی یا ارتباط اجتماعی مطلوب توصیف می‌گردد. انزوای اجتماعی به حالتی گفته می‌شود که طی آن فرد یا گروه میل یا نیاز به برقراری ارتباط با دیگران را داراست، اما فاقد توانایی برقراری ارتباط است. در حالی که احساس تنهایی، حالتی ناخواسته و نامطلوب است که به هنگام فقدان روابط مهم روی می‌دهد.
همه سالمندان تنهایی را می‌شناسند که اوقات خویش را در بوستان یا کنار پنجره می‌گذرانند یا افرادی که در سراهای سالمندان در حسرت نگاه‌های آشنا، به بازبینی برگ‌های خاطرات می‌پردازند.
یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد 75/43 درصد افراد ساکن در خانه‌های سالمندان احساس تنهایی می‌کنند. سالمندان که دارای پنج فرزند یا بیشتر بوده‌اند و در خانواده زندگی می‌کردند، احساس تنهایی زیاد داشته‌اند؛ یعنی با ازدیاد شمار فرزندان، حس تنهایی سالمندان هم افزون می‌گردد. نگرشی بر متون حاوی تنهایی این گروه، نشان می‌دهد که خواستگاه خیلی از حالت‌های نامتعادل روانی همچون افسردگی، خودکشی و ناکامی شدید، احساس تنهایی و جدا ماندگی است.
اجتماع فردا، فزون‌تر از همیشه به سالمندان متعلق خواهد بود. چون نسلی که امروزه بحران کار و ازدواج را پشت سر می‌نهد، بعد از چند دهه به سالیان سالمندی گام می‌نهد و شاید این نسل، تنهاترین سالخوردگان سده اخیر را تشکیل دهد؛ نسلی که صاحبان کمترین تعداد فرزندان است و سریعاً از نسل جدید فاصله می‌گیرد.
سالمندان منبعی از تجربه‌ها و خاطره‌های تلخ و شیرین گذشته‌اند که نباید بلااستفاده باقی بمانند. رویکرد داستان‌گویی و واگویی تجارب و خاطرات تلخ و شیرین گذشته به‌وسیله آنان، افزون بر این‌که نسل کنونی را در جریان رخدادهای موثق گذشته قرار می‌دهد، موجب دست‌یابی سالمندان به نقش شایسته خود در جامعه می‌شود.
نیاز به سخن گفتن و مستمع داشتن، در انسان بسیار شدید است، چرا که قسمت اعظم پشتیبانی‌های روانی انسانی از راه تعاملات گفتاری با سایرین تأمین می‌شود. به‌رغم سودمندی تعاملات کلامی برای سالمندان، آن‌ها به علت داشتن مشکلاتی در مورد محاوره کلامی، زوال عقل پیری (آلزایمر)، تأخیر در صحبت و فراموشی، مستمعمان خویش را از دست می‌دهند و جامعه با ایشان کمتر به گفت‌وشنود می‌پردازد. شیوه گفت‌وشنود در جامعه هم هر روز نسبت به قبل تفاوت می‌کند و با کمال تأسف در حال حاضر آن حرمت و فروتنی که پیش‌تر درباره سالمندان رعایت می‌شد، دیگر به نظر نمی‌رسد.
درعین‌حال، گفتنی است که بر پایه پژوهش‌هایی چند، وجود دست‌کم یک تن از سالمندان خانواده در کنار سایر اعضاء توانسته است به طرز محسوسی به ایجاد برقراری فضای خانوادگی سالم یاری نماید و نیز برای فرزندان خردسال مایه علاقه‌مندی و دل گرمی باشد. از سویی دیگر ما در مکتبی انسان‌ساز همانند اسلام پرورش می‌یابیم که می‌فرماید: «اطاعت از پدر و مادر، اطاعت از خداوند و نافرمانی از پدر و مادر، نافرمانی از خداست».
کابوس تنهایی شاید اولین معضل سن پیری باشد. درواقع از میان مسائل سالمندان، احساس تنهایی آن‌ها، نیاز به توجه ویژه دارد، چراکه سالمندان آن‌را بنا به دلایل مختلف از قبیل نقص‌های جسمی و از دست دادن نزدیکان و کمرنگ شدن ارتباطات، تجربه می‌کنند. بخشی از جمعیت سالمند به دلیل از دست دادن همسر، سال‌های واپسین عمر خود را در تنهایی می‌گذرانند. این سالمندان تنها نسبت به سایر سالمندان که متأهل و مستقل هستند، ازلحاظ جسمانی و روانی آسیب‌پذیرترند.
هرچند حمایت اجتماعی به‌طورکلی بر رضایتمندی از زندگی، سلامت عمومی و احساس تنهایی مؤثر است، اما تأثیر حمایت اجتماعی عاطفی و حمایت اجتماعی ابزاری بر زنان و مردان سالمند متفاوت است. حمایت عاطفی هم برای مردان و هم برای زنان مؤثر بوده است، درحالی‌که میزان همبستگی حمایت ابزاری با رضایتمندی از زندگی، سلامت عمومی و احساس تنهایی برای زنان معنی‌دار نیست و این بدان معناست که زنان از حمایت عاطفی بیش از حمایت ابزاری سود می‌برند.
از سویی یکی از واقعیت‌های انکارناپذیر در سالمندی، نزدیک شدن به واقعیت مرگ است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ایمان و معتقد بودن به زندگی پس از مرگ، با ترس کمتر از مرگ رابطه دارد. افرادی که مذهبی‌ترند، ترس کمتری را نیز گزارش کرده‌اند. درواقع، نگرش‌های مذهبی باعث می‌شود افراد بر ترس خود غلبه کرده و آرامش بیشتری را در زندگی خود احساس کنند و با آسودگی بیشتری با این واقعیت کنار بیایند.
درواقع خاطره‌گویی افراد سالمند را تشویق می‌کند که به‌طور فعالانه‌ای گذشته خود را بازسازی کنند و در خاطرات دیگران سهیم شوند. به‌علاوه آن‌ها را تشویق می‌کند تا با شنوندگان کنونی ارتباط داشته باشند. همچنین به سالمندان منزوی که به‌تنهایی زندگی می‌کنند، شانس اجتماعی شدن می‌دهد و می‌تواند راه‌حلی مفید و ثمربخش برای پر کردن تنهایی آن‌ها باشد.
جهت‌گیری شناختی، شرکت در یک فعالیت معنا بخش و لذت‌آفرین، کمک به داشتن تعاملات مثبت، کاهش احساس تنهایی و تقویت راهبردهای مقابله‌ای، ازجمله نتایجی است که برای خاطره‌گویی سالمندان ذکرشده است. بیشتر ما در کنار دیگران بسیار خوشحال‌تر هستیم و سالمندانی که در کارهای اجتماعی فعال‌تر باقی مانده‌اند، در سال‌های آخر عمر سرحال‌ترند.
سالمندان نیز مانند هر شخص دیگری احتیاج به تنوع و زندگی شاد دارند. متأسفانه به دلایل مشغله‌های کاری بسیاری از اوقات افراد، آن‌گونه که باید، به پدر و مادر خود رسیدگی نمی‌کنند. این موضوع باعث بروز افسردگی و ناراحتی در سالمندان می‌شود. تحقیقات متعدد روان‌شناسی نشان داده که سلامت روانی سالمندان ارتباط مستقیمی با حفظ سلامت جسمی آن‌ها دارد؛ بنابراین می‌توان با حفظ سلامت جسمی سالمندان تا حدود زیادی از کناره‌گیری‌شان از زندگی عادی جلوگیری کرد. افراد در سنین سالمندی معمولاً با یادآوری تلاش‌ها، زحمت‌ها و دست آورد گذشته‌شان، حس مفید بودن می‌کنند.
پس می‌توان با بها دادن به این زحمت‌ها برای حفظ توانایی‌های فرد سالمند به‌سلامت روانی وی کمک کرد متأسفانه در حال حاضر گاهی شاهد هستیم که فرزندان فرد سالمند برای احترام یا اظهار توجه به والدین سالخورده خود سعی می‌کنند همه کارها را خودشان انجام دهند تا زحمتی به او ندهند. شاید به‌جای این کار بهتر باشد که اطرافیان سالمند به او کمک کنند تا او بتواند کارهایش را به‌تنهایی انجام دهد و از خود مراقبت کند.
برخی فعالیت‌های رفتاری می‌تواند زندگی سالمندان را پویاتر، شادتر و امید به زندگی را بیشتر کند. بیشتر افراد گمان می‌کنند سپردن مسئولیت نگهداری از کودکان (نوه‌ها) به پدر و مادر، آن‌ها را دچار زحمت می‌کند و به همین دلیل از این کار خودداری می‌کنند. درصورتی‌که انجام همین کار در فرد سالمند حس مفید بودن را القا می‌کند. یادگرفتن یک مهارت جدید، افراد سالمند خود نیز می‌توانند مهارت‌های جدیدی را برای خود بیابند. آموزش یک رژیم جدید غذایی یا شرکت در کلاس‌های مختلف آموزشی می‌تواند سالمند را به‌صورت فعال در جریان فعال زندگی قرار دهد. نکته مهم تأکید و توجه بر قابلیت‌ها و توانایی‌های آن‌هاست تا خود را از محیط پیرامون خود دور نبینند و سالمندی خود را با ازکارافتادگی هم‌معنا ندانند و امید به زندگی در آن‌ها شکوفا شود.

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی