سوی خوان آسمانی کن شتاب-(نویسنده: حجت الاسلام دکتر نیک اقبال) | خانواده مطهر

سوی خوان آسمانی کن شتاب-(نویسنده: حجت الاسلام دکتر نیک اقبال)

Ramazan

لب فرو بند از طعام و از شراب                  سوی خوان آسمانی کن شتاب

چند شبها خواب را گشتی اسیر                      یک شبی بیدار شو دولت بگیر

چند خوردی چرب و شیرین از طعام                 امتحان کن چند روزی در صیام

این دهان بستی دهانی باز شد                     تا خورنده‌ی لقمه‌های راز شد

گر تو این انبان ز نان خالی کنی                    پر ز گوهرهای اجلالی کنی

خداوند در قرآن میفرماید: «ای مؤمنان، بر شما روزه را واجب کردیم چنانکه که بر امّت‌های پیش از شما واجب کردیم، باشد که تقوی پیشه کنید. روزه در ایامی مشخص است، پس هرکس مریض بود یا در سفر، همانقدر، در ماهی دیگر روزه بگیرد. و کسانی که از روزه ناتوان‌اند بجایش به مسکینی غذا کفاره دهند. البته هرکس کار نیکی را به طوع و رغبت انجام دهد از آن خیر می‌بیند و روزه برای شما خیر است کاش بفهمید! وقت روزه، ماه رمضان است که قرآن نیز در آن نازل شده، قرآنی که برای مردم هدایت است و در آن نشانه‌هاست و ملاکهای حق و باطل. پس هرکس که در این ماه در حضر باشد باید روزه بگیرد و هرکس که بیمار باشد یا در سفر، شماری از روزهای دیگر. بدانید خدا میخواهد بر شما آسان بگیرد و  در پی سخت‌گیری بر شما نیست. در هرحال تعداد روزهایی که باید روزه بگیرید را در هر سال کامل کنید و خدا را بخاطر این هدایت‌ها بزرگی گویید باشد که شکرش گفته باشید. اگر بندگانم راجع به من از تو بپرسند بدیشان بگو من نزدیکم و دعای ایشان را میشنوم و اجابت میکنم. به ایشان بگو پس ایشان نیز دعوت مرا استجابت کنند و به من ایمان آورند تا رشد کنند.» بقره ۱۸۳ الی ۱۸۶

خداوند روزه را بر انسان واجب کرده چون به صلاح انسان است. روزه برای خود انسان لازم است. فایده‌ای به حال خدا ندارد. مثل نماز که برای خود آدمی لازم است، ما به نمازهایمان نیاز داریم خدا به نمازهای ما نیازی ندارد.

روزه امساک از خوردن و آشامیدن و نزدیکی کردن است از وقتی سپیده صبح میزند تا شب. روزه باعث تقویت اراده آدمی میگردد و او را بر خوی‌های حیوانی‌اش مسلط میکند. در روایات است که علی ع فرمود: روزه زکات بدن است. یعنی باعث تزکیه آن میشود. آنرا پاک میکند. تصفیه میکند.

آدم که روزه میگیرد باید روزش را وقف خدا کند یعنی سعی کند کارهای روزمره و همیشگی را تا جایی که میشود کنار بگذارد و به فکر کار کردن برای خدا و پر کردن کیسۀ بندگی‌اش با عبادت خدا و خدمت به خلق باشد.

رمضان ماه عشق به خداست. روزه باید به عشق خدا باشد. لحظه لحظه، آدم در اوج تشنگی و گرسنگی و خستگی بگوید خدایا برای تو روزه گرفته‌ام. یعنی چون تو گفتی روزه گرفته‌ام. برای امتثال فرمان تو روزه گرفته‌ام. ببین! مرا نگاه کن! مرا دریاب!

ماه رمضان ماه بازگشت به قرآن و تجدید عهد با این میثاق الهی است. باید قرآن را بگونه‌ای خواند که آنرا فهمید. فهمیدن و به عمل درآوردن مهم است نه صرف خواندن. باید هر جزئی که خوانده میشود جرقه‌هایی در ذهن آدم بزند مثل اینکه دارد به آدم وحی میشود. راهی را برای آدم باز کند. قرآن بساط ارتباط با خداست. طریقی است که خداوند با هرکسی حرف میزند. قرآن نامه‌ای است که خدا به همه نوشته و از همه خواسته آنرا بخوانند و الگوی زندگی‌شان قرار دهند. حین قرآن خواندن باید از آن لذت برد نه اینکه صفحه‌ها را شمرد و بی‌تاب اتمام بود. هرکاری را که آدم در غیر حال لذت و حضور انجام دهد به حسابش نوشته نمیشود یا از آن طرفی نمی‌بندد. خداوند در قران میفرماید: «من تطوّع خیرا فهو خیر له» یعنی هرکس کار خوبی را با رغبت انجام دهد برایش خوب است.

رمضان ماه بندۀ خدا شدن و به یاری بندگان او شتافتن و به کار خیر همت کردن است؛ چنانچه در حدیثی قدسی است که موسی ع از خداوند میپرسد: بار الهی اگر بنده بودی چه میکردی؟ پاسخ میشنود که: «اَخدُمُ الخلق» یعنی به بندگان خدمت میکردم.

رمضان ماه ارتباط با خدا و کم کردن ارتباط با خلق است. افسوس که با افطارها و میهمانی‌ها و مجلس‌ها پر شده است. رمضان ماه رهایی از خوراک و کم و کیف آن است؛ افسوس که سرانۀ مصرف مواد غذایی در این ماه بیش از ماه‌های دیگر میشود. افسوس که فکرها صرف سفره آرایی است! افسوس که شبهای رمضان صرف شب‌نشینی و روزهایش به خواب میگذرد تا پوششی باشد برای سختی روزه.

رمضان ماهی است که مثل انگشتری، نگینی را در بر گرفته. این نگین شب قدر است. شب قدر شبی است که به سراغ همه میایند پس سراغ تو هم می‌آیند، پرونده‌ات را باز می‌کنند و راجع به تو حکم می‌کنند که به تو چه بدهند و چه ندهند، روزی و بلاها را تقسیم می‌کنند. اینکه بمانی یا بمیری. اینکه چطور بگذرد. این شب را سعی کن بیدار باشی و برای خودت باشی. این یک شب همه چیز و همه کس را به فراموشی بسپار. این یک شب را تنها و ترجیحاً زیر آسمان سپری کن در این شب معراج مسیح و رحلت علی و نزول قرآن رخ داده. شبی است که خدا همه فرشتگان و موکلین را می‌فرستد و خودش زمام همه امور را بدست می‌گیرد و می‌گوید خودم می‌‌خواهم مستقیم با همه بندگان در ارتباط باشم. این شبی است که هرکس فریاد بزند صدایش را خود خداوند می‌شنود یعنی واسطه‌ها  کنار می‌روند و بار عام است. این شبی است که رحمت خداوند ساری است. شبی است که سرنوشت‌های گره خورده را می‌شود باز کرد. بدبخت کسی است که این شب را از دست بدهد. کسی که این شب را تا سحر خوب طی کند امید است که حسابش پاک شود. غسل کن، لباسی سفید و طیّب بپوش، عبادت کن و بعد خودت باش  و با زبان خودت با خدا حرف بزن و اعتراف کن و گناهانت را به زبان آور بخصوص اینکه از چه کسی کینه داری و چه کسی از تو کینه دارد و از خدا بخواه همه را برایت صاف کند و ببخشد که اگر فردا از خواب برنخواستی در محکمه الهی گناهی نداشته باشی. بعد نعمت‌ها  را بشمار. به خدا بگو خدایا ممنون از سلامتی که به من دادی. ممنون از خانواده‌ای که به من دادی. ممنون از اوقات خوبی که به من بخشیدی. ممنون از همه چیز. خدایا امشب که قرار است پرونده مرا بررسی سالیانه کنی و راجع به من حکم کنی از دریچه رحمت به من نگاه کن. خدایا مراقبم باش. خدایا به خودت پناه میآورم، پناهم بده. خدایا توفیق  نیکی به والدین و نیز سایر انسانها عنایت کن. خدایا از من راضی باش و مرا ببخش. بعد که اینها را گفتی اگر خسته نبودی بنشین که بار عام است و حیف است و کم پیش میآید. اگر هم خسته بودی برو بخواب. همین مطئمن بودن به اینکه خدا حرفت را شنیده و تو را بخشیده بخش مهمی از کار است. چنین خوابی به از بیداری است.

در این بخش روایاتی راجع به ماه مبارک رمضان و روزه ذکر میکنیم که به تفصیل میتوانید آنها را در بسیاری از جوامع روایی معاصر مثل میزان الحکمه و نیز آثارالصادقین مدخل صوم، و نیز وسایل الشیعه کتاب صوم ابواب آداب الصوم،  نیز کتب قدیمی‌تر روایی مثل کافیِ کلینی و تهذیب الاحکامِ طوسی و مشکوۀ الانوار ِطبرس بیابید. که البته همگی در بحارالانوار کتاب الصوم مضبوط‌اند:

رمضان ماه شکر است. رسول‌خدا(ص) فرمودند: پاداش آنكه غذا مي‌خورد و شكر ميگزارد مانند روزه دار صبور است.

رمضان ماه خوش‌خلقی است. رسول‌خدا(ص) فرمودند: مؤمن بوسيله خوش خلقى به مقام شب‌زنده‌دارِ روزه دار ميرسد. به پیامبر خدا(ص) عرض شد: فلان زن روزها را روزه می‌گیرد و شب‌ها را به عبادت می‌گذراند اما بداخلاق است و همسایگانش را با زبان خود می‌آزارد، حضرت فرمود: خیری در او نیست او دوزخی است. همچنین پیامبر خدا(ص) ـ به زنی که با زبان روزه کنیز خود را دشنام می‌داد: ـ چگونه روزه‌داری که کنیزت را دشنام می‌دهی؟ روزه فقط خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه خداوند آن را علاوه‌بر این دو، مانع کارها و سخنان زشت که روزه را بی‌اثر می‌کنند قرار داده است؛ وه که چه اندکند روزه‌داران و چه بسیارند کسانی که گرسنگی می‌کشند!

رمضان ماه راستگویی است. پیامبر خدا(ص)فرمودند: به نماز و روزه و حج و بخشش و ناله‌های شبانۀ زیاد آن‌ها نگاه نکنید، بلکه به راست‌گویی و امانت‌داری آن‌ها بنگرید.  همچنین رسول‌خدا(ص): سه چیز در کسی باشد منافق است گرچه نماز بخواند و روزه بگیرد و گمان کند که مسلمان است: کسی که به آنها که به او اعتماد کرده‌اند خیانت کند و کسی که دروغ گوید و کسی که به وعده‌اش عمل نکند.

رمضان ماه دوری از محبت دنیاست. روزه وقتی اثر دارد که همراه با خدا خواهی باشد. روزه دنیاپرستان به داد آنها نمیرسد: رسول‌خدا(ص): در قیامت عده‌ای را میاورند که مثل کوه‌ها حسنات دارند اما فرمان میدهند که ایشان را به جهنم ببرند. پرسیده شد: نماز میخواندند؟ فرمود: بله نماز میخواندند و روزه میگرفتند و اهل تهجد بودند اما اگر امری از دنیا در برابرشان قرار میگرفت بر آن میجهیدند.

رمضان ماه نجات از آتش است. امام‌صادق(ص): چون قصد کار خیری کردی آنرا به تأخیر میانداز که گاهی یک روز روزه برای خدا موجب نجات از آتش است و اندک صدقه‌ای برای خدا موجب نجات از آتش است.

رمضان ماه بخشش است. رسول‌خدا(ص) فرمود:‌ قرآن خواندن در نماز افضل از قرآن خواندن در غیر نماز است و بسیار یاد خدا کردن افضل از صدقه دادن است و صدقه افضل از روزه است و روزه مانع آتش جهنم است.

روزه کفّاره غفلت‌ها و گناهان و موجب دفع شرور است. ابن عباس گوید: حسن و حسین بیمار شدند ورسول‌خدا(ص) با عده‌ای از مردم به عیادت آن‌ها رفتند. آن عده گفتند: ای اباالحسن، کاش برای (بهبودی) فرزندانت نذری می‌کردی. علی و فاطمه و فضه، کنیز آن‌ها، نذر کردند که اگر بیماریشان شفا یافت سه روز روزه بگیرند. حسن و حسین(ع) بهبود یافتند. همچنین امام‌کاظم(ع)فرمود: هرگاه بر کسی سختی یا بلایی رسید روزه بگیرد و فرمود: دعای روزه‌دار حین افطار مستجاب است.

در روزه باید والدین را یاد کرد و آنها را در ثواب روزه شریک نمود. امام‌صادق(ع): سزاوار است که مرد به والدینش احسان کند چه زنده باشند چه مرده. برایشان نماز بخواند؛ صدقه بدهد؛ حج بجا آورد؛‌ روزه بگیرد. در اینصورت ثواب این اعمال هم به آنها میرسد و هم عینا برای خودش منظور میشود و خداوند بواسطه احسان و نمازش خیر بسیار نصیب او میکند.

روزه موجب نفی وساوس صدر و فکر و خیال است. رسول‌خدا(ص): هر که خوش دارد که بسیاری از وسوسه‌های سینه‌اش زدوده شود، ماه صبر (رمضان) و سه روز از هر ماه را روزه بگیرد.

روزه موجب علم و حکمت است. در حدیث معراج آمده است: …عرض کرد: پروردگارا! میراث روزه چیست؟ خداوند فرمود: روزه حکمت به ارث می‌نهد و حکمت معرفت و معرفت یقین و چون بنده به یقین رسد دیگر برایش اهمیتی ندارد که چگونه شب و روز خود را بگذراند؛ به سختی یا به آسانی.

در روایات به عادت دادن کودکان به روزه توصیه شده: امام‌صادق(ع): ما کودکان خود را وقتی هفت ساله شدند، امر می‌کنیم که تا هر مقدار از روز که می‌توانند، نصف روز یا کمتر و یا بیشتر، روزه بگیرند و هرگاه تشنگی و گرسنگی بر آنان غالب آمد افطار کنند، تا بدین‌ترتیب به روزه‌گرفتن عادت کنند و توان آن را بیابند و شما نیز وقتی کودکانتان نه ساله شدند به آن‌ها دستور دهید که تا هر مقدار از روز را که می‌توانند روزه بگیرند و هرگاه تشنگی بر آنان غلبه کرد روزه‌شان را باز کنند.

انسان بهتر است روزه مستحب را کتمان کند:‌ امام‌صادق(ع) ـ در پاسخ به سؤال از آیۀ «پس خود را پاک مشمارید…» ـ: مانند اینکه انسان بگوید: دیشب نماز خواندم، دیروز روزه گرفتم و امثال این سخنان. حضرت سپس فرمود: عده‌ای بودند که چون صبح می‌شد، می‌گفتند: ما دیشب نماز خواندیم و دیروز روزه گرفتیم. پس، علی(ع) فرمود: اما من شب و روز می‌خوابم و اگر بین شب و روز نیز فرصتی بیابم در آن هم می‌خوابم.

روزه نافی فقر است. امام‌کاظم(ع) ـ به علی‌بن‌سوید سائی که از آن حضرت تقاضای اندرز کرد ـ: تو را به تقوای خدا سفارش می‌کنم. سپس سکوت کرد. من از تنگ‌دستیم به آن حضرت شکوِه کردم و گفتم: به‌خدا قسم لباس بر تن نداشتم به‌طوری‌که ابوفلان دو جامه‌ای را که بر تن خود داشت درآورد و به من پوشاند! حضرت فرمود: روزه بگیر و صدقه بده! عرض کردم: از همان اندک کمکی که برادرانم به من می‌کنند صدقه بدهم؟ فرمود: آنچه را که خداوند به تو روزی کرده است صدقه بده، هرچند خودت بدان محتاج باشی.

در روایات تصمیم راجع به ناتوان بودن در امر روزه به خود فرد تفویض شده: امام‌صادق(ع)در پاسخ به سؤال از حد بیماری‌ای که موجب می‌شود کسی روزه نگیرد و ایستاده نماز نخواند ـ: انسان از وضع خودش آگاه است و از توانایی خویش بهتر خبر دارد. همچنین آمده امام‌صادق(ع): همانا نیروی مؤمن، در دل اوست. مگر نه این است که می‌بینید، بدنی ضعیف و پیکری نحیف دارد و با این حال شب را به عبادت می‌گذراند و روز، روزه می‌گیرد.

به امام‌باقر(ع) گفتند از شیعیان شما کسانی را میشناسیم که شراب مینوشد و راهزنی میکند و زنا میکند و لواط میکند و  … و از دشمنان شما کسانی که بسیار نماز میخوانند و روزه میگیرند و زکات میدهند. حضرت(ع) تبسمی کرد و فرمود: اعمال بدی که مؤمن میکند به ناصبیان و طینت ایشان ملحق بدانید و اعمال خوبی که آنها میکنند به مؤمن و طینت آنها. زیرا هر فرعی به اصلش باز میگردد. همچنین امام‌صادق(ع) فرمود:‌ آیه روزه (ای کسانی که ایمان آوردید بر شما روزه واجب شد…)‌ فقط برای مؤمنین است. یعنی یک شرافتی است مخصوص ایشان.

فصل ختام مقاله بخشهایی از خطابه معروف رسول خدا ص است که در آستانه ماه مبارک رمضان فرمودند:

اى مردم! همانا ماه خدا، با برکت و رحمت و آمرزشش، به شما روى آورده؛ ماهى که نزد خدا برترینِ ماه هاست. روزهایش برترینِ روزها، شب‌هایش برترینِ شب‌ها و ساعاتش برترینِ ساعات است. ماهى است که در آن به میهمانى خدا دعوت شده‌اید و شایستۀ کرامت الهى گشته‌اید. نَفَس‌هایتان در آن تسبیح است، خوابتان در آن عبادت، عملتان در آن پذیرفته و دعایتان در آن مستجاب است.

پس با نیّت‌هاى راست و دل‌هاى پاک، از پروردگارتان بخواهید تا براى روزه دارىِ آن و تلاوت کتابش، توفیقتان دهد ؛ چرا که بدبخت، کسى است که در این ماه بزرگ، از آمرزش الهى محروم بماند.

با گرسنگى و تشنگى خود در این ماه ، گرسنگى و تشنگىِ قیامت را یاد کنید؛ به نیازمندان و بینوایانتان صدقه دهید؛ به بزرگان خود احترام، و بر کوچک‌هایتان ترحّم، و به بستگانتان نیکى کنید. زبانتان را نگه دارید. چشم‌هایتان را از آنچه نگاه به آن حلال نیست، بپوشانید. گوشهایتان را از آنچه شنیدنش حلال نیست، فرو بندید. به یتیمان مردم محبّت کنید تا بر یتیمان شما محبّت ورزند.

از گناهانتان به پیشگاه خداوند توبه کنید. در هنگام نمازها، دستانتان را بر آستان او به دعا بلند کنید، که آن هنگام (وقت نماز)، برترینِ ساعتهاست و خداوند با نظر رحمت به بندگانش مینگرد و هر گاه با او مناجات کنند، پاسخشان میدهد و چون او را صدا بزنند، جوابشان میگوید و چون او را بخوانند، اجابتشان میکند .

اى مردم! جان‌هاى شما در گرو کارهاى شماست، پس با طلب آمرزش‌، آنها را آزاد سازید. و پشت‌هاى شما از بار گناهانتان سنگین است ، پس با طول دادن سجده‌هاى خود ، آنها را سبک کنید. و بدانید که خداوند ـ که یادش والاست ـ به عزّت خود، سوگند خورده است که نمازگزاران و سجده کنندگان را عذاب نمیکند و در روزى که مردم در پیشگاه پروردگار جهانیان براى حساب مى ایستند آنان را با آتش هراسان نمیسازد.

اى مردم ! هر که از شما در این ماه ، روزه‌دارى را افطار دهد، هر چند با یک دانه خرما، هرچند با جرعه‌ای آب، پاداشش او براى آن عمل نزد خدا، همچون آزاد کردن یک برده و آمرزش گناهان گذشته اوست.

اى مردم! هر کس اخلاقش را در این ماه، نیکو سازد، براى او وسیله عبور از صراط خواهد بود، در آن روز که گام‌ها بر صراط مى‌لغزد. و هر کس در این ماه بر بردگان خود آسان بگیرد، خداوند حساب او را سبک خواهد گرفت. و هر کس در این ماه ، شرّ خود را از دیگران باز دارد، خداوند در روز دیدارش، غضب خویش را از او باز خواهد داشت؛ و هر که در این ماه، یتیمى را گرامى بدارد، در روز دیدار، خداوند، گرامى‌اش خواهد داشت. و هر که در آن به خویشاوند خود نیکى کند، در روز دیدار، خداوند با رحمتش به او نیکى خواهد کرد. و هر کس در آن از خویشان خود ببُرد، خداوند در روز دیدار، رحمتش را از او قطع خواهد نمود. و هر کس در آن، نماز مستحبّى بخواند، براى او دورى از آتش نوشته ‌شود. و هر کس واجبى را در آن ادا کند، پاداش کسى را دارد که هفتاد واجب را در ماه‌هاى دیگر  ادا کرده است. و هر کس در آن بر من زیاد صلوات بفرستد خداوند در روزى که وزنه اعمال سبک میشود، وزنه اعمال او را بیفزاید. و هر کس در آن  آیه‌اى از قرآن تلاوت کند ، پاداش کسى را دارد که در ماه هاى دیگر ختم قرآن کرده است .

اى مردم! در این ماه ، درهاى بهشت ، بازند . پس از پروردگارتان بخواهید که آنها را بر شما نبندد و درهاى دوزخ  بسته است پس از پروردگارتان بخواهید که آنها را بر شما نگشاید و شیطان ها در بندند پس از پروردگارتان بخواهید که آنها را بر شما مسلّط نسازد. در این حال علی ع برخواست و پرسید ای رسول خدا برترین کارها در این ماه چیست؟ رسول خدا ص فرمود: پرهیز از حرام‌های الهی.

همچنین از امام صادق ع در مفاتیح الجنان آمده که ایشان راجع به ماه مبارک رمضان و حقیقت روزه میفرمود:

هرگاه روزه‏دار هستی، مى‏بايد كه گوش و چشم و مو و پوست و جميع اعضاى تو از محرّمات بلكه از مكروهات روزه بدارد. و آن روزت مانند دیگر روزهایت نباشد. روزه نه همين امساک از خوردن و آشاميدن است، بلكه بايد نگاه داريد زبان خود را از دروغ و بپوشانيد ديده‏هاى خود را از حرام و با يكديگر نزاع مكنيد و حَسَد مبريد و غيبت مكنيد و مجادله مكنيد و سوگند دروغ مخوريد و دشنام مدهيد و فحش مگوئيد و ستم مكنيد و بى‏خردى مكنيد و دلتنگ مشويد و از ياد خدا غافل مشويد و در نماز سستی مکنید و خاموش باشيد از آنچه نبايد گفت و صبور باشید و راستگو. و از اهل شرّ دورى كنيد و از گفتار بد اجتناب كنيد و دروغ مگویید و افتراء مزنید و با مردم خصومت مکنید و گمان بد مبرید و غيبت مکنید و سخن‏چينى مکنید و خود را مُشْرِف به آخرت دانيد و منتظر فَرَج باشيد. آرزومند ثواب آخرت باشيد و برایش توشه برداريد. و بر شما باد به آرامِ دل و آرامِ تن و خضوع و خشوع و شكستگى و مذلّت. و ترسان باشيد از عذاب خدا و اميدوار باشيد رحمت او را و بايد پاك باشد اى روزه‏دار دلت از عيبها و باطنت از حيله‏ها و مكرها. و بيزارى بجوى از آنچه غير خداست. و خود را خالص گردان برایش و ببخش روح و بدنت را به او. و فارغ گردان دلت را از براى محبّتش و بدنت را برای انجام رضایش.

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی