تاملی بر دوران نوجوانی و نقش مهم خانواده | خانواده مطهر

تاملی بر دوران نوجوانی و نقش مهم خانواده

Adult

دست رسی به اطلاعات درست و کسب مهارت های لازم برای زندگی، در پیش گیری از آسیب های روانی سهم عمده ای دارد. عوامل زیادی در به وجود آمدن چنین روی دادهایی دخالت دارند که مهم ترین آن ها، به بی توجهی و عدم اطلاع والدین از روحیات، هیجانات و احساسات دوران نوجوانی فرزندان شان، است. از دید روان شناسان مهم ترین عاملی که یک نوجوان را تحریک می کند تا کاری را انجام دهد هیجانات مثبت و منفی موجود در این دوران است. هیجانات احساساتی درونی هستند که در پاسخ به محرک ها در فرد به وجود می آیند. هیجانات مثبت مثل شادمانی، علاقه مندی، خشنودی و دوست داشتن، احساس خوشایندی به آدمی می دهند و دایره ی تفکر و عمل وی را وسعت می بخشند. هیجان های منفی موجب محدودتر شدن تفکر و عمل او می گردند. شیوه ی عمل کرد نوجوانان تا حدودی تحت کنترل احساسات آن ها است. نوجوانانی که احساس محبت می کنند، آگاهانه یا ناآگاهانه، رفتار محبت آمیزتری نسبت به دیگران دارند. افرادی که عصبانی هستند ممکن است به دیگران حمله کنند یا به آن ها آسیب برسانند. نوجوانانی که می ترسند ممکن است از رویارویی پرهیز یا اقدام به فرار کنند.

با مطالعه و درک هیجان ها و احساسات نوجوانان تا حدودی می توان به علل رفتار آنان پی برد. حتی هیجانات والدین نیز، با کیفیت فرزندپروری آنان بستگی زیادی دارد، به نحوی که وجود گرمای عاطفی در والدین پیش بینی کننده ی تربیتی مطلوب، و وجود تخاصم در آنان پیش بینی کننده ی پیامدهای تربیتی نامطلوب در فرزندان خواهد بود. خانواده هایی که قادر نیستند توجه خود را بر مشکل فرزندشان متمرکز سازند و در گفت وگوهایی که به منظور مشکل گشایی انجام می شود فقط به تبادل هیجان های دارای بار منفی می پردازند، نوجوانان آشفته تری دارند. شرایط محیطی نامناسب و استرس زای خانه هم با مشکلات رشدی فرزندان در دوره ی نوجوانی هم بستگی دارد. محیط نامناسب یا استرس زا، اختلافات زناشویی، طلاق، فشارهای اقتصادی وارد برخانواده، وجود بیماری در والدین، کم بود ارزش های اخلاقی و انسانی، و بالاخره تهی بودن خانه از روح معنویت، از عوامل تأثیرگذار بر تربیت فرزند خواهد بود. خطر بروز آسیب های روانی در فرزند، در صورت وجود دو یاچند مورد از این شرایط استرس زا بیش تر خواهد شد.

بی توجهی والدین به روحیات نوجوانی، آسیب های فراوانی را به دنبال خواهد داشت؛ از جمله پایین آوردن عزت نفس نوجوان. اگر ارزیابی که فرد از خودش به عمل می آورد به احساس خود ارزش مندی و تأیید، منجر شود، در این صورت فرد از عزت نفس بالایی برخوردار خواهد بود. اگر دیدگاه او نسبت به خودش منفی باشد، عزت نفس او کم خواهد شد. نوجوانی که عزت نفس وی کم است اغلب به احساس انزوا دچار می شود و از تنهایی رنج می برد. از آن جایی که این افراد در موقعیت های اجتماعی احساس آزار و تنش می کنند، برقراری ارتباط با دیگران برای شان مشکل تر است و چون می خواهند دیگران را از خود راضی و خشنود سازند، آسان تر تحت فرمان آنان در آمده و از آنان تأثیر می پذیرند. هم چنین مشخص شده بین بزه کاری و عزت نفس کم در نوجوانان ارتباط معناداری وجود دارد. در واقع، بزه کاری گاه بازتاب تلاش نوجوان برای جبران عزت نفس کم است. بر اساس این نظریه افرادی که دارای عزت نفس کم هستند، گاه با انتخاب الگوهای رفتاری منحرف، می کوشند احساس طردشدگی خود را کاهش دهند.

حالات خصمانه که عمدتاً با احساسات کینه توزانه مشخص می شوند، ممکن است به شکل خشم، نفرت، تحقیر و یا حسادت تظاهر کنند. «خشم» یک هیجان منفی است. نوجوانان ممکن است عصبانیت خود را در قالب فعالیت های فیزیکی، مانند کار و ورزش، ابراز کنند. اما گاهی اوقات احساسات شان را بیرون نمی ریزند، بلکه به بدعنقی،کناره جویی، و دم دمی مزاجی روی می آورند. بیش تر نوجوانان، خشم شان را با پرخاشگری کلامی ابراز می کنند. گاهی نیز، خشم آن ها به اعمال پرخاشگرانه ی خشونت آمیز می انجامد که سبب وارد آمدن آسیب به اشیای بی جان، خود نوجوان، یا دیگران می شود. هرگاه خشمی مفرط و مهارناپذیر رفته رفته در نوجوانان انباشته شود و از طریق روش های اجتماعی سازنده راهی برای تخلیه نیابد، شکلی عصبی، غیرمنطقی، و ویران گرانه به خود خواهد گرفت و نوجوان را به نوعی تهدید تبدیل خواهد کرد. برای مثال ممکن است پدری سال ها فرزند خود را طرد و خوار کند و با او رفتار ظالمانه ای در پیش گیرد تا سرانجام خشم فرزند در قالب عملی خشونت آمیز به مرحله ی انفجار برسد. طرد، محدودیت های افراطی، انتقادهای غیرعادلانه و غیرمنصفانه، شرمساری و تحقیرکردن، خشم نوجوانان را بیش تر بر می انگیزد.

«نفرت» در مقایسه با خشم، هیجان جدی تری به شمار می آید، چون می تواند به مدت طولانی تری دوام یابد. اگر نوجوان در کنار والدینی رشد یابد که رفتار آنان را نمی پسندد، ممکن است به آنان احساس نفرتی پیدا کند که غلبه بر آن آسان نباشد. پنهان کردن نفرت دشوار و سرکوبی آن برای مدت طولانی تقریباً ناممکن خواهد بود و سرانجام این نفرت حضور خود را به شکلی ظریف، در رفتار یا گفتار نوجوان نشان خواهد داد. هیجانات منفی به مشکلات رفتاری دیگری نیز منجر می شوند از جمله: بزه کاری (به علت وجود تنش در روابط خانوادگی، فقدان انسجام در خانواده، کم بود کنترل شایسته توسط والدین و. …)، سوء مصرف دارو (مشروبات الکلی، داروهای مخدر، داروهای محرک…)، گریز (فرار از مدرسه یا فرار از خانه به علت کشمکش های زیاد با والدین و مربیان، کتک کاری، والدین آزارگر…) و رفتارهای پرخطر (ارتباط های نامناسب و آسیب زا با جنس مخالف)

نوجوانان از والدین خود چه انتظاراتی دارند

طبق یافته های پژوهشی، نوجوانان به بزرگ ترها می گویند: با ما مثل آدم های بالغ رفتار کنید؛ ایمان داشته باشید رفتار درستی خواهیم داشت؛ هما ن طور که هستیم ما را دوست داشته باشید؛ با ما گفت وگو کنید؛ سعی کنید ما را بفهمید؛ به ما توجه داشته باشید؛ حس شوخ طبعی داشته باشید؛ و بتوانیم به شما افتخار کنیم.

آزادی و امتیازات معقول: یکی از اهداف تمام نوجوانان، پذیرفته شدن به عنوان بزرگ سالی خودمختار است. نوجوان در آن واحد هم از والدین مستقل می شود و هم به آنان متصل می شود. اکثر نوجوانان برای کسب آزادی ها و امتیازات بزرگ سالان به والدین فشار می آورند. آن ها دوست دارند، بدون آن که والدین همیشه به آن ها بگویند چه باید بکنند، بتوانند برای خودشان تصمیم بگیرند و برای آینده برنامه ریزی کنند. از طرفی والدین، باید خودمختاری را کم کم و ضمن یادگیری استفاده ی مسئولانه از آن، به آن ها اعطا کنند. نوجوانان آزادی می خواهند، ولی همه ی آن را یک جا نمی خواهند. نوجوانی که ناگهان به آزادی دست می یابد به نگرانی دچار می شود؛ چون نمی داند باید چگونه از آن استفاده کند و همین باعث می شود که در سطح خانواده و یا اجتماع دست به رفتارهای نامناسب و آسیب زا بزند. یکی از مهم ترین روش هایی که والدین از طریق آن می توانند به نوجوان کمک کنند تا با موفقیت از نوجوانی به سمت بزرگ سالی گذر کند، این است که بتوانند بین نیاز نوجوان به آزادی و استقلال، و نیاز او به ارتباط عاطفی با خانواده توازن ایجاد کنند.

داشتن الگوی مناسب: پدران و مادران اصول فکری خود را از طریق روش های تربیتی که در رفتار و اعمال شان پیاده می کنند به فرزندان خود منتقل می کنند. برای مثال اگر والدین در ارتباط با فرزند نوجوان خود از روش های انضباطی سخت گیرانه استفاده کنند، وی همین روش را در زندگی خانوادگی و شخصی خود به کار خواهد برد. از نظر اسلام بهترین و مؤثرترین روش تربیتی، روش الگویی است. هر کاری را که والدین مایلند فرزندشان انجام دهد، باید خودشان انجام دهند. انسان آنچه را که می بیند و می شنود و با آن کسانی که همراه و هم نشین می شود، به همان شکل شخصیتش شکل می گیرد.

خانواده ی شادکام: مهم ترین نقشی که والدین می توانند در زندگی فرزندان نوجوان خود ایفا کنند، خلق فضایی شاد در خانه برای پرورش آن ها است. سازگارترین نوجوانان کسانی هستند که در خانواده ای شاد و پرمهر که در آن والدین و فرزندان اوقات لذت بخشی را با یک دیگر می گذرانند، زندگی می کنند.

تأیید و محبت: همه ی نوجوانان دل شان می خواهد والدین شان، به رغم خطاهای شان، آنان را دوست بدارند، تأیید کنند و بپذیرند. آن ها دوست ندارند تصور کنند که تأیید والدین شان منوط به آن است که فردی بی نقص باشند. هیچ نوجوانی در فضای آکنده از انتقاد و عدم تأیید دائم، رشد نخواهد کرد. اما از سوی دیگر، لزومی ندارد والدین هر آنچه فرزندشان انجام می دهد، بپذیرند. در وضعیت مطلوب، نوجوانان هم به پذیرش خانواده و هم به کنترل آن نیاز دارند.

احترام: والدین شکایت می کنندکه فرزندان شان هیچ گاه حرف آنان را قبول نمی کنند. نوجوانان نیز می گویند که والدین شان به عوض گفت وگو در باره ی مشکل برای آنان سخنرانی یا وعظ می کنند. هنگامی که والدین به عقاید نوجوان احترام می گذارند، کشمکش ها کاهش می یابد و حال و هوای خانه مثبت تر می شود.

وجود تفاهم بین والد و نوجوان: اکثر والدین خیلی خوب با فرزند نوجوان خود کنار می آیند. در مواردی که عدم تفاهم پیش می آید، اغلب دلیل آن وجود ناهماهنگی چشم گیر بین برآورد نوجوان از حدود مشروع قدرت والدین با برآورد خود والدین از این قدرت است.

فضای خانواده، تا حدود زیادی، تعیین کننده ی سطح تعارض والد، نوجوان است. فضای گرم و حمایت کننده و نیز تسهیل کننده ی مذاکره ی موفقیت آمیز در زمینه ی ایجاد تفاهم بین والدین و نوجوان، کمک می کند که تعارض در حد پایین یا متوسط باقی بماند. اگر تعارض والدین و نوجوان بیش از اندازه شد، والدین باید در صدد جلب کمک از خارج برآیند. عدم تفاهم ممکن است در حیطه های رفتار اخلاقی، روابط با اعضای خانواده، امور تحصیلی، انجام مسئولیت ها، فعالیت های اجتماعی، کار در خارج از خانه و… رخ دهد.

توجه و حمایت والدین: نوجوانان دوست دارند والدین به کارهای آنان علاقه نشان دهند و در صورت لزوم از حمایت روحی و عاطفی آنان دریغ نکنند. نوجوانان از والدینی که برای فرزندشان وقت ندارند یا در لحظاتی که او به آنان نیاز دارد در کنارش نیستند، می رنجند. اکثر این نوجوانان پس از پایان مدرسه باید در خانه را با کلید باز کنند؛ چرا که هر دو والد بیرون از منزل کار می کنند. نیاز دختران نوجوان به حمایت، محبت کردن و محبت دیدن در طی دوران بلوغ به اوج خود می رسد و اگر این نیاز در خانواده برطرف نشود، آن را در جامعه و در میان هم جنسان و یا جنس مخالف خود جست وجو می کنند. دلیل عمده ی این مشکل ناتوانی خانواده ها در ارضای نیازهای عاطفی و احساسی فرزندان است. اگر نوجوان در محیط خانواده به اندازه ی کافی محبت دیده باشد، دیگر این محبت را در اجتماع و از دیگران گدایی نکرده و رهسپار خیابان های ناامن و بی رحم و ناشناخته نمی شود. خیابان هایی که آرزوها و تب و تاب های او را در بی رحم ترین گرداب های خشونت و سوءاستفاده خواهد بلعید و در نهایت او می ماند و تجربه ای که قیمت گزافی برایش پرداخته است.

عامل اصلی تأثیرگذار بر اجتماعی سازی نوجوانان، خانواده است. خانواده ناقل اصلی دانش، ارزش ها، نگرش ها، نقش ها، و عادات یک نسل به نسل دیگر است. خانواده از طریق واژه ها و الگوها به شخصیت نوجوان شکل می دهد و روش های فکری و عملی را به او القا می کند. والدین باید در مورد، اصول اخلاقی مثل رعایت ادب در زبان و کردار، اطاعت از قانون، امانت داری، پرهیز از دخانیات و مواد مخدر، می خوارگی، پرهیز از رفتارهای پردرد سر جنسی و… به فرزندان خود آگاهی دهند. آن ها باید در مورد آموزش اصول دینی و رعایت موازین آن نگرانی نشان دهند و آگاه باشند تربیت دینی فرزند جزو اصول اولیه ی تربیت است.

دین مبین اسلام برای داشتن محیط سالم اجتماعی، برای انجام امور زندگی و تحکیم بنیاد خانواده، به حفظ حریم محرم و نامحرم تأکید و سفارش بسیاری کرده است. بی توجهی والدین و عدم اطلاع جوانان از این آموزه های دینی و تأثیراتی که روابط دختر و پسر بر روح و روان افراد می گذارد، دلیل مهمی است برای افزایش روابط آنان در جامعه. به طور کلی عدم شناخت و عدم تفاهم در بین والدین و فرزندان، کم بود محبت، نبود الگوی مناسب، کاهش گرایشات مذهبی، تسلط غریزه ی جنسی و عدم کنترل آن، نیافتن گزینه ی مناسب برای ازدواج، عدم علاقه به تشکیل خانواده، افزایش سن ازدواج، افزایش وسایل ارتباط جمعی هم چون اینترنت و تلفن همراه و ناآگاهی یا بی اعتنایی والدین نسبت به خطرات آن و افزایش اختلاط دختر و پسر در اجتماع با رعایت نکردن حدود شرعی در محیط های علمی و کاری، از جمله عواملی است که ممکن است باعث شود نوجوان دست به رفتارهای ناصحیح اخلاقی بزند، بدون آن که از عواقب و خطرات آن مطلع باشد.

نوجوان بلافاصله ممکن است نسبت به فردی احساسات شدید پیدا کند که به آن شیفتگی گویند. اما باید توجه کرد که بین شیفتگی که نوعی خاطرخواهی است و عشق عمیق تفاوت های اساسی وجود دارد. شیفتگی با ناپختگی هم بستگی دارد و در میان نوجوانان کم سال شایع تر است. ممکن است نوجوان شیفته ی فردی شود که حتی او را نمی شناسد و ماجرای عاشقانه اش جنبه ی تخیلی داشته باشد. اما عشق پخته، بر شناخت فرد از دیگری مبتنی است. شیفتگی ممکن است نسبت به فردی نامناسب ایجاد شود، در حالی که عشق بیش تر در رابطه با شریکی مناسب به وجود می آید. شیفتگی ممکن است سبب سرخوردگی، ناامنی، آشفتگی و خشم شود؛ عشق بیش تر به احساس رضایت و شادمانی منجر می شود. شیفتگی در اغلب موارد خیلی سریع پیش می آید؛ ولی عشق آهسته آهسته رشد می کند. شیفتگی می تواند به همان سرعتی که اوج گرفته، فروکش کند؛ عشق پردوام تر است. شیفتگی بر محور هیجان شدید و احساسات جنسی قدرت مند می چرخد، عشق در برگیرنده ی کل شخصیت است و علاوه بر کشش جنسی، دوستی، تحسین، دل سوزی و توجه را نیز شامل می شود و این عشق شکل نمی گیرد، مگر در پناه زندگی سالم و ازدواجی پاک؛ و این وظیفه ی والدین دل سوز است که این موارد و نکات مهم را با کلامی محبت آمیز به دلبندان خویش تذکر داده و آن ها را در این زمینه راهنمایی و یاری کنند.

منبع: مجله پیام زن – شماره 253

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی