روانشناسی و تغذیه (نویسنده: دکتر محسن بهشتی پور) | خانواده مطهر

روانشناسی و تغذیه (نویسنده: دکتر محسن بهشتی پور)

 55

چند روز قبل فردی به بنده ایمیل زده بود و می‌گفت که «خیلی ناراحت است» و دارم به مرز خودکشی نزدیک می‌شوم و علت تمام گرفتاری‌ها و ناراحتی‌های من مساله چاقی است. من اصلاً متوجه روند چاقی‌ام نشدم. یک‌دفعه به خود آمدم و دیدم چاق شده‌ام. این موضوع روی اعصاب و روانم تأثیر گذاشته و اعتماد به نفسم را از دست داده‌ام. مدتی از قرص‌های لاغری که در ماهواره تبلیغ می‌کنند، استفاده کردم که هیچ تأثیری نداشت …

یکی دو بار به متخصص تغذیه مراجعه کرده‌ام و رژیم گرفته‌ام اما نتوانسته‌ام رعایت کنم. مقدار غذایی که در رژیمم وجود داشت برای من که پرخور هستم، خنده‌دار بود؛ مثلاً وقتی گرسنه شوم، یک بسته بیسکویت سبوس‌دار کامل را می‌خورم اما در رژیم فقط ۲ تا ۳ عدد بیسکویت با یک لیوان شیر برایم در نظر گرفته شده بود. در کل، خوراکم زیاد است. از غروب به بعد دچار ولع و میل شدید به خوردن می‌شوم و دائم غذا می‌خورم. بطور مثال دو بار عصرانه می‌خورم، شام می‌خورم، تنقلات را هم نمی‌توانم حذف کنم و اشتهای کاذب دارم، وقتی سیر هستم، اگر بوی قورمه‌سبزی بیاید، دوست دارم کمی از آن بخورم. به نظرم نخوردن فقط اراده می‌خواهد و رژیم‌هایی که متخصصان تغذیه می‌دهند، تأثیری به حال من ندارند. از آب کرفس، چای سبز، قرص‌ها و معجون‌های لاغری که در عطاری‌ها به فروش می‌رسند نیز استفاده کرده‏ ام که «آن‌ها هم مؤثر نبودند». این‌ها بخشی از صحبت‌های آن فرد بود که می‌خواست بنده او را رهنمایی کنم ؟!…

قبل از پرداختن به هر مطلبی؛ خوب است خدمت تمامی شما عرض کنم که ما برای شروع هر کاری بایست آگاهی و دلیل آن کار را بدانیم و اگر کاری را بدون آگاهی و تعمق انجام بدهیم، اولاً آن کار خوب پیش نمی‌رود و دوم اینکه اگر هم لنگان‌لنگان پیش برود در نهایت نتیجه خوبی نخواهد داشت.

پس بهتر است قبل از شروع هر کاری ابتدا اطلاعات و آگاهی‌های لازم را در مورد آن مطلب به خوبی جستجو کرده و از افراد ذیربط سؤال نموده و بعد از تحقیقات فراوان و تحلیل راه‌حل‌های مناسب؛ آن‌وقت می‌توانیم آن کار را شروع کنیم.

اکثر آدم‌ها به دنبال زیبایی و جذابیت بیشتر هستند و نمی‌توان از تأثیر همه جانبه آن در روابط اجتماعی چشم‌پوشی کرد. موهای پرپشت، پوست سالم و زیبا و مسلماً داشتن اندامی متناسب، همه و همه باعث افزایش زیبایی و اعتماد به نفس در همگان می‌گردد. اما متأسفانه ما آدم‌ها بیشتر اوقات عادت کرده‌ایم که خودمان را از دریچه نگاه دیگران بشناسیم و اگر در این راه، افراد نگاه خوبی به ما نداشته باشند اعتماد به نفسمان تا اندازه زیادی پایین می‌آید. اما یادتان باشد که درک ما از خودمان تأثیر زیادی روی نوع نگرش دیگران دارد زیرا آدم‌ها همان‌طوری راجع به ما فکر می‌کنند که ما در مورد خودمان فکر می‌کنیم.

سالم بودن و یا بیمار بودن هرکسی به نحوه درست تحلیل زندگی او بستگی دارد. اما آنچه بسیار مهم و اساسی است این است که گسترش بیماری و همه تبعات اجتماعی و اقتصادی آن، بی‌تردید ریشه عمیقی در سبک زندگی و به‌طور خاص در تغذیه دارد.

روانشناسی تغذیه به ما کمک می‌کند تا بتوانیم شناخت اثرات روان بر تغذیه و برعکس شناخت اثرات تغذیه بر روان را به‌خوبی درک کنیم. یعنی ابتدا خودمان را بهتر بفهمیم و بشناسیم تا دریابیم که چه چیزی را به‌عنوان غذا میل کنیم زیرا خودشناسی و مدیریت تغذیه راه انتخاب تغذیه سالم است. در حقیقت خودشناسی تغذیه یک نوع مراقبه و بهداشت تغذیه است که انسان خود را در تغذیه، شناسایی می‌کند و به مدیریت تغذیه خود می‌پردازد. مصداق عقل سالم در بدن سالم، داشتن بدن سالم نیز در گرو بهره‌مندی از عقل سالم است زیرا باعقل سالم و بدن سالم می‌توان زندگی مطلوب و زیبایی داشت.

متأسفانه یک مشکل اساسی در تمام افرادی که می‌خواهند رژیم بگیرند وجود دارد و آن این است: افراد چاقی که می‌خواهند رژیم غذایی کاهش وزن را شروع نمایند می‌خواهند از نتیجه رژیم‌درمانی خود قبل از شروع برنامه اطمینان داشته باشند. به‌ویژه افرادی که سالیان متمادی از افزایش وزن رنج برده و گاه دچار عوارض ناخواسته چاقی و یا درمان آن شده‌اند و رژیم‌های غذایی متعدد را تجربه نموده‌اند. لذا در هنگام مراجعه به کلینیک‌های تغذیه و رژیم‌درمانی همیشه پرس و جو می‌نمایند و سئوالاتی از قبیل سئوالات ذیل برای آنان مطرح است:

چقدر این رژیم مؤثر است؟

آیا قابل انجام می‌باشد و من می‌توانم با توجه به شرایط زندگی‌ام آن را انجام دهم؟

آیا عوارضی را به دنبال نخواهد داشت؟

اگرچه شما می‌توانید این اطلاعات را از پزشک معالج خود کسب کنید ولی خواندن تجربیات بیماران دیگری که یک رژیم غذایی را امتحان نموده‌اند کمک خواهد کرد انگیزه بهتری پیدا نمایید و در راهی که برای سلامتی خود شروع نموده‌اید ثابت قدم باشید. مطالعات نشان داده‌اند خواندن تجربیات سایر افراد چاق که در رژیم غذایی موفق بوده‌اند کمک قابل‌توجهی در افزایش انگیزه برای شروع کنندگان رژیم خواهد بود اما خواندن تجربیات دیگران تنها کافی نیست.

همان‌طور که آلودگی هوا، استرس، کمی تحرک و سوء تغذیه از مهم‌ترین علل بیماری‌ها شناخته شده‌اند، تغذیه سالم و درست نیز از موهبت‌های مهم زندگی و یکی از عوامل مهم سلامت انسان است. همیشه این پرسش مطرح است که چرا تعداد قابل‌توجهی از مردم به سلامت جسمی و روانی خود نمی‌پردازند و آن چنانکه باید و شاید تغذیه سالم و درست ندارند. آیا کشفیات و پیشرفت‌های جدید روانشناسی می‌تواند کمکی به تغذیه سالم و درست انسان عصر حاضر داشته باشد؟

شاید مهم‌ترین عنصر در فرهنگ تغذیه، به نوع نگاه و تلقی انسان از تغذیه بازگردد. که آیا تغذیه برای تأمین نیازهای جسمی انسان است یا نوعی لذت از خوردن؟ متاسفانه تغذیه در دنیای کنونی از لحاظ کارکردی نوعی لذت است. البته در همه دوران کسانی بوده‌اند که برای لذت، غذا می‌خورده‌اند اما در دوره کنونی نقش اصلی غذا لذت بردن تعریف شده است و بر همین اساس نیز محصولات غذایی تولید می‌شوند. محصولاتی که ذائقه را به شدت تحریک می‌کند؛ گاه از داغی می‌سوزاند و گاه از تندی می‌برد و گاه از سرما به درد می‌آورد. تولید این محصولات صرفاً با تعریف خوردن برای لذت، قابل توجیه است.

از طرفی هم یکی از نقش‌های غذا مربوط به جنبه درمانی آن است. در فرهنگ سنتی ما، غذا به‌عنوان یک محور درمانی در نظر گرفته می‌شد؛ اما در زمان کنونی حداکثر پرهیز از برخی غذاها در درمان بیماری توصیه می‌شود. صرف‌نظر از ارزیابی این دو نگاه، توجه به تأثیر این دو نوع نگاه بسیار مهم است.

عنصر مهم در فرهنگ تغذیه، شاخص‌های الگوی تغذیه است. برخی غذاها و مواد غذایی که همه اقشار، خواه فقیر و خواه ثروتمند، مشترکاً از آن استفاده می‌کنند صرفاً به این جهت مصرف می‌شود که تبلیغات خاصی بر روی آن انجام می‌شود. از سوی دیگر ما مصرف بیشتر کالایی که بیشتر تبلیغ می‌شود را بدیهی و طبیعی می‌انگاریم اصل چنین رابطه‌ای میان تبلیغ و مصرف در سبک زندگی کنونی بدیهی و طبیعی است.

بایست توجه داشته باشید که همان‌طور که خوردن غذا برای بدن بسیار لازم و حیاتی است، برخی از غذاها نیز برای انسان بسیار پرخطر و مضر می‌باشند زیرا غذاها می‌توانند از راه‌های مختلفی بر میزان استرس تأثیر بگذارند؛ مثلاً بعضی غذاها باعث کاهش سطح سروتونین (ماده شیمیایی که در مغز باعث ایجاد آرامش می‌شود) در خون می‌شوند. بعضی غذاهای دیگر باعث کاهش سطح هورمون‌های کورتیزول و آدرنالین (هورمون‌هایی که در بدن باعث ایجاد استرس می‌شوند) می‌گردند. همچنین بعضی غذاها نیز با تقویت سیستم ایمنی و کاهش فشارخون، بدن را از عوارض استرس در امان نگه می‌دارند.

شمایی که استرس دارید آیا تا به حال متوجه این موضوع شده‌اید که هر چه سعی در کاهش وزن می‌کنید، بی‌فایده است، هرچند مقدار غذای خود را زیاد نکرده باشید. علت این امر این است که استرس باعث افزایش ترشح هورمون کورتیزول می‌شود. این هورمون سوخت و ساز بدن را کاهش می‌دهد و این خود عاملی برای چاق شدن است.

استرس باعث آزاد شدن بسیاری از هورمون‌ها می‌شود که بر روی عملکرد بدن اثر می‌گذارند. عملکرد بدن مشابه این است که ما در مشکلات زیادی غرق شده‌ایم و احتیاج به کمک داریم. برای دادن اکسیژن به سلول‌ها، نفس‌نفس می‌زنیم. این عامل موجب تغییرات فراوانی در سوخت و ساز بدن می‌شود و انرژی زیادی را تولید می‌کند.

اگر مدت‌ها در همین حالت باقی بمانید، استرس مزمن به وجود آمده است که بر روی سلامتی اثرات مضری دارد و موجب چاقی می‌شود و نهایت اینکه استرس مزمن موجب چاقی نیز می‏شود. چرا که اگر شما چند روز پیاپی مشغول کاری باشید و غذاهای غیر مغذی از قبیل چیپس و به ‌طور کلی تنقلات غذای اصلی شما را تشکیل دهد، این عوامل خود باعث افزایش استرس و مشکلات جدی‌تر می‌باشد.

چند عامل برای جلوگیری از چاقی ناشی از استرس:

  1. خوردن صبحانه : یکی از راه‌های چاق نشدن، خوردن صبحانه می‌باشد. اگر دیرتان شده و یا میل به صبحانه ندارید و یا وقت کمی تا نهار باقی است و یا رژیم غذایی دارید، باز هم خوردن صبحانه را فراموش نکنید. زیرا نخوردن صبحانه روی قند خون اثر می‌گذارد و باعث افزایش استرس می‌شود.
  2. نوشیدن چای سبز : اگر شما جزء آن افرادی هستید که همیشه استکان چای در دست شماست، اثر کافئین را بر بدن خود متوجه نمی‌شوید، هر چند که با نوشیدن چای سعی در کاهش استرس و بالا بردن قدرت ذهنی خود می‌کنید. اما بهتر است به جای کافئین از نوشیدنی‌های بدون کافئین از قبیل چای سبز، آبمیوه و آب استفاده کنید. چای سبز هم به عنوان نوشیدنی آرامش بخش و هم به عنوان آنتی اکسیدان عمل می‌کند. نوشیدنی‌های کافئین دار بر روی بدن اثرات مضری دارند که یکی از آن‌ها، کاهش آب بدن است.
  3. همراه داشتن میان وعده‌های مغذی (مثل آجیل) در کیف، ماشین یا محل کارتان، کاهش قند خون و نوسان آن را متوقف می‌کند، خستگی را از بین می‌برد، باعث سرحالی می‌شود و از همه مهم‌تر از چاق شدن جلوگیری می‌کند.
  4. اگر هنگام استرس احساس می‌کنید باید چیزی بخورید و یا این امر به‌صورت عادت در شما وجود دارد، سعی کنید بجای خوردن چیپس و پفک و دیگر مواد غیرمغذی، از هویج یا کرفس و تخمه و دیگر مواد مغذی استفاده کنید. حتی شما می‌توانید پف فیل (ذرت بو داده) بدون نمک و روغن را بخورید.
  5. خوردن غذاهای حاضری (بیرون از منزل) یکی دیگر از عوامل چاقی و استرس می‌باشد. شما می‌توانید غذای خود را در منزل درست کنید. با این روش نه تنها پول خود را به هدر نداده‌اید، بلکه سلامتی خود را تضمین کرده‌اید.
  6. شما می‌توانید مواد اولیه غذاهای مغذی هفتگی خود را بخرید و هر گاه گرسنه شدید، از آن‌ها استفاده کنید. پس از همین امروز برای سلامتی خود قدم بردارید و غذاهای غیرمغذی‌ای را که در خانه‌تان وجود دارد، کنار بگذارید.
  7. برای سلامتی روح و روان و جلوگیری از استرس، می‌توانید ورزش کنید، نقاشی بکشید و حتی بخندید!

مواد غذایی ضد استرس

کربوهیدرات‌ها: تمام کربوهیدرات‌ها در مغز باعث افزایش ترشح سروتونین (Serotonin) می‌شوند. برای این‌که میزان سروتونین در خون بالا بماند، بهتر است از مواد غذایی دارای کربوهیدرات‌های پیچیده که به‌کندی هضم می‌شوند، استفاده کنید. بعضی از این مواد غذایی عبارتند از: حبوبات، نان، ماکارونی و غلات می‌باشند.

مرکبات: ویتامین C موجود در مرکبات می‌تواند سطح هورمون ایجادکننده استرس را پایین آورده و همچنین باعث تقویت سیستم ایمنی بدن شود.

اسفناج: اسفناج دارای مقادیر قابل توجهی منیزیم است که در تعدیل سطح کورتیزول (Cortisol) خون بسیار مؤثر است. سطوح پایین منیزیم در خون باعث افزایش سردرد و خستگی ناشی از استرس می‌شود.

روغن ماهی: اسید چرب امگا-۳ موجود در روغن ماهی باعث جلوگیری از افزایش هورمون‌های ایجادکننده استرس و همچنین محافظت در برابر بیماری‌های قلبی – عروقی می‌شود.

چای سبز: تحقیقات ثابت کرده است که افرادی که روزانه چای می‌نوشند، نسبت به افرادی که چای نمی‌نوشند، به‌مراتب احساس آرامش بیشتری دارند و سطح هورمون کورتیزول آن‌ها در شرایط استرس زا پایین‌تر است. در مقابل قهوه برعکس عمل می‌کند و باعث افزایش سطح هورمون کورتیزول در خون می‌شود.

پسته: هورمون آدرنالین (Adrenaline) در شرایط استرس زا، باعث افزایش فشارخون و ضربان قلب می‌شود. خوردن روزانه مقداری پسته باعث کنترل میزان ترشح این هورمون می‌شود.

آووکادو: یکی از بهترین راه‌ها برای کاهش فشار خون، دریافت مقادیر کافی پتاسیم از مواد غذایی است. میوه آووکادو سرشار از پتاسیم است.

بادام: سرشار از ویتامین‌های مورد نیاز بدن است. ویتامین E موجود در بادام باعث تقویت سیستم ایمنی و ویتامین B موجود در آن باعث تقویت بدن در مقابله با شرایط استرس زا می‌شود.

سبزیجات خام: جویدن سبزیجات ترد مانند هویج و کرفس از طریق مکانیکی باعث کاهش عادت به هم فشردن دندان‌ها در نتیجه استرس می‌شوند.

شیر: کلسیم موجود در شیر باعث کاهش اسپاسم عضلانی و ایجاد آرامش در بدن می‌شود.

به‌جای آن‌که به نداشته‌ها و نقاط ضعف خود تأکید کنید، لیستی از چیزهایی که دارید تهیه کنید و هر روز زمانی را به قدردانی و سپاسگزاری اختصاص دهید. موفقیت‌های گذشته، مهارت‌های منحصربه‌فرد و حرکت‌های مثبت خود را مرور کنید. قبول کنید که وقتی فرد نسبت به خود احساس مثبت ندارد شروع می‌کند به توهین و غیبت از دیگران. باید یاد بگیرید دیگران را دوست داشته باشید؛ در آن زمان است که با یافتن بهترین‌ها در دیگران بهترین‌ها را در خود می‌یابید.

عزت نفس از اصلى ترین عوامل رشد مطلوب شخصیت است و از جمله مفاهیمى است که در چند دهه اخیر مورد توجه پژوهشگران و صاحب نظران روان شناسى و علوم تربیتى قرار گرفته است. اعتماد، کلید موفقیت است، مهارت را بیشتر مى‏ کند، نیرو را زیادتر مى سازد، مغز را سالم تر مى ‏کند و بر قدرت عمل مى‏ افزاید. کارى که انجام مى ‏دهید حاصل عقاید شما، عزم و اراده شما و اعتماد شماست. اگر این‏ها ضعیف باشند، حاصل کارتان نیز ضعیف است. در نهایت به پیروزى خود معتقد باشید و بدانید که موفق خواهید شد و اطمینان داشته باشید که خواستن توانستن است.

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی