با حقوق زوجین در اسلام آشنا شوید | خانواده مطهر

با حقوق زوجین در اسلام آشنا شوید

Hoghogh

خالق جهان هستی با توجه به ویژگی ها و توان مندی های زن و مرد و در راستای زندگی متعادل که محل امن و آرامش برای رسیدن به اهداف والای آفرینش است، در قرآن کریم به حقوق متقابل زوج ها اشاره کرده است: «مردان را بر زنان تسلط و حق نگهبانی است و مردان از مال خود باید به زن نفقه دهند؛ سپس زنان شایسته و مطیع در غیبت مردان، حافظ حقوق شوهران باشند و آن چه را که خدا به حفظ آن امر فرموده نگه دارند (نساء، آیه ی 34).»

این آیه ی مبارک، حقوق هر یک از زوج ها را مشخص کرده است. حق زن بر مرد آن است که نفقه ی وی را از قبیل خوراک، پوشاک، مسکن، هزینه های درمانی و دیگر هزینه های زندگی بپردازد و نیز در صورت داشتن خدمه در منزل پدری، گرفتن خدمتکار برای وی و رعایت شأن و مقام زن در تأمین موارد نام برده و حتی در صورت درخواست زن وجوب پرداخت مهریه و نیز هزینه ی شیردهی همسر به فرزند بر عهده ی وی بوده و در هیچ جا ذکر نگردیده که انجام امور نظافتی منزل بر عهده ی زن است و در صورت انجام آن بدون قصد تبرع، زن می تواند مطالبه ی اجرت کند. در ازای این اعمال، مرد مسئول و مدیر خانواده است و زن باید برای خروج از منزل از او اجازه بگیرد و مطیع وی باشد و در نبود وی حافظ و امانت دار اموالش بوده و به او خیانت نکند.

حقوق زوجه بر زوج

مهریه: یکی از حقوق مسلم زن، مهریه ی اوست. قرآن کریم در این زمینه می فرماید: «با طیب خاطر مهریه های شان را به آنان بپردازید (نساء، آیه ی 4). » در این آیه، رضایت طرفین در تعیین مقدار مهریه اصل مسلم تلقی شده است. بدین سان، زن نمی تواند بیش از آن چه که مورد رضایت واقع شده است از مرد مطالبه کند و مرد نمی تواند کم تر از آن مقدار، به زن پرداخت کند. این رضایت هم می تواند پیش از تحقق عقد به وجود آید و هم پس از تحقق عقد.

چنان که قبل و بعد از عقد موضوع و مقدار مهر مورد توافق دوطرف قرار نگیرد، شأن و منزلت زوجه از نظر خانوادگی و اجتماعی معیار تعیین مقدار مهر است که نوع اول (مهرالمسمّی) و نوع دوم را (مهرالمثل) نامیده اند. «اگر با زنی ازدواج کردید و با او هم بستر شدید مهریه اش را (به طور کامل) بپردازید و این فریضه ای (خدایی) است (نساء، آیه ی 24).» «این آیه، شرط پرداخت مهریه ی زن را به طور کامل، آمیزش او با همسرش دانسته است؛ از این رو، بعد از تحقق عقد و قبل از تحقق آمیزش، زن مستحق دریافت نصف مهر شده است» (حبیبی، 1386، 87).

مردان مسئولیت سرپرستی زنان را بر عهده دارند؛ زیرا خداوند «برخی را (به خاطر توانایی های جسمی) بر برخی دیگر برتری بخشید و نیز به دلیل آن که (معمولاً مردان) از اموال خود برای (خانواده) هزینه می کنند (نساء، آیه ی 34).» در این آیه، به یکی از فلسفه های پرداخت مهریه از جانب مرد به زن (یعنی توانایی جسمی بیش تر مرد از زن) توجه شده است؛ به همین دلیل، مردان مأمور به پرداخت نفقه و مهریه گردیده اند و این چیزی خلاف رویه ی حاکم در غرب است؛ زیرا در غرب، زنان باید مهریه را پرداخت کنند. این درست عکس فطرت بشری است؛ چراکه زن مجبور است سالیان متمادی را برای جمع آوری مهریه به کار و تلاش بپردازد و چنان چه موفق به این کار نگردد، ممکن است دچار انحراف و بردگی جنسی شود. این عمل بی شک کرامت و شخصیت زنان را زیر سؤال خواهد برد (زحیلی، 1385، ج 2، ص 148).

از این آیات به خوبی استنباط می شود که با وقوع عقد، زن مالک مهر می گردد و حق دارد هرگونه بخواهد در آن تصرف کند؛ خواه مهر زیاد باشد یا کم، حال باشد یا مؤجل، مالک نصف آن باشد یا کل. مرد هم براساس قانون، مکلف به پرداخت است و این تکلیف در اثر ازدواج به وجود آمده است؛ پس او نمی تواند بدون عذر از پرداخت مهر امتناع کند. تصریح ماده ی 1082 قانون مدنی که گفته است: «به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی بخواهد در آن بکند، بر مالکیت زن و حق تصرف او در مهر دلالت دارد.»

تهیه ی مخارج و لوازم زندگی: دومین حق زوجه بر زوج تهیه ی مخارج و لوازم زندگی است. «تأمین مخارج زن بر مرد واجب است و مقدار آن براساس نیاز و شأن زن تعیین می گردد (خمینی، 1379، ج 2، ص 299).» در ماده ی 1107 بازنگری شده قانون مدنی جمهوری اسلامی نیز آمده است: «نفقه عبارت است از همه ی نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه ی نقصان یا مریضی».

بنابراین، نفقه ی واجب که از حقوق زن شمرده می شود و مرد باید آن ها را به صورت الزامی تهیه کند عبارت است از: «فراهم کردن مسکن مناسب؛ تهیه ی غذا و خوردنی های مورد نیاز؛ تهیه ی پوشاک مورد نیاز و متناسب با شأن زن» (خمینی، 1379، ج 2، 299).

مرد مؤظف است زمینه ی زندگی را در فضایی سالم برای زن فراهم کند؛ به گونه ای که از لحاظ روحی و جسمی در آسایش کامل به سر برد و هرگاه بیمار شد، بر او واجب است که به درمان همسر خود بپردازد و هزینه های پزشکی و درمانی وی را تأمین کند. تهیه ی وسائل زندگی مناسب و متناسب با شأن زن نیز از وظایف الزامی مرد و جزء حقوق و نفقه ی واجب زن است.

در مورد این وظیفه ی الزامی مرد، چند نکته قابل توجه است:

  1. ۱. وجوب نفقه مشروط به تمکین کامل زن از مرد است؛ به گونه ای که اگر مرد نفقه را قبلاً پرداخت کرد؛ ولی زن مدتی از آن زمان نشوز داشت، نفقه ی ایام نشوز باید به مرد برگردانده شود و زن این مقدار از نفقه دریافتی را به همسر خود بده کار است.
  2. ۲. وجوب نفقه مربوط به همسر دائم است.
  3. ۳. وجوب نفقه مشروط به عدم توانایی مالی زن، فقر و احتیاج او نیست.
  4. ۴. در صورتی که مرد از پرداخت نفقه امتناع کند، زن می تواند بدون اجازه از اموال او به اندازه ی نفقه و مخارج متعارف خود بردارد.
  5. ۵. اگر مرد ثروت مندی با زن فقیری ازدواج کند، مرد نباید گذشته ی زن را برای پرداخت نفقه ملاک قرار دهد؛ بلکه باید حال او را در نظر بگیرد و متناسب با شأن و منزلت و نیاز فعلی اش مخارج و لوازم زندگی او را تأمین کند (خمینی، 1379، ج 2، ص 299).

تأمین نیاز جنسی: اسلام نیاز جنسی را که جزء نیازهای طبیعی انسان است، رکن اساسی ازدواج می داند و به دلیل آن که راه دیگری غیر از ازدواج برای ارضای جنسی وجود ندارد، از وظایف مرد است که نیاز زن خود را تأمین کند. اگر مرد بیش از چهار ماه از نزدیکی با زنش خودداری کند، گناه کار خواهد بود؛ مگر این که زنش راضی باشد (صدوق، 1404، ج 3، ص 405). «ترک کردن وطی زن حتی زن انقطاعی در بیش تر از چهار ماه بنا بر اقوا جایز نیست؛ مگر به اذن خود او. البته این حکم مخصوص، در صورتی است که شوهر یا زن عذری نداشته باشند و اما در صورت داشتن عذر، ترک آن مطلقاً تا زمانی که عذر باقی است، جایز است» (خمینی، 1379، ج 4، ص 15).

توسعه در زندگی: توسعه ای که جزء حقوق زوجه شمرده شده است مورد توجه پیشوایان دینی(ع) قرار گرفته است، رسول خدا می فرماید: «تلاش کننده در راه رفای خانواده مانند مجاهد در راه خداست. در فرهنگ دینی پاداش کسی که برای خانواده ی خود تلاش می کند همانند پاداش شهید و مجاهد در راه خداست. هم چنین بی تفاوتی در این امور مورد سرزنش قرار گرفته و کسی که توجه جدی به توسعه ی زندگی خود و خانواده اش نداشته باشد و رد این راه تلاشی سازنده نداشته باشد مورد بی مهری رسول خدا(ع) قرار گرفته است»(کلینی، 1375، ج5، ص88).

معاشرت نیکو: یکی دیگر از حقوق زوجه بر زوج معاشرت نیکو با زن است که در روایات معصومان(ع) تأکید فراوان بر آن شده است. امام سجاد(ع) می فرمایند: «حق زن بر تو (شوهر) آن است، که بدانی خداوند او را مایه ی آرامش و انس تو قرار داد، سپس بدان که همسری اوف نعمتی الهی است و بر تو واجب است که او را تکریم و احترام کنی»(حرعاملی، 1409، ج15، ص174).

حقوق زوج بر زوجه

بخش عمده ای از استحکام پایه های زندگی و کارآمدی خانواده در گرو رعایت حق شوهر از سوی زن است. آن گاه که زن حقوق شوهرش را رعایت کند، مرد نیز انگیزه ی لازم و کافی را برای انجام وظایف خود دارد. این رعایت متقابل زمینه ساز بروز رفتارهای بهنجار و در نتیجه تحقق کارآمدی خانواده است.

حق تمکین و اطاعت از شوهر: اولین حقوق زوج بر زوجه اطاعت از شوهر در امور زندگی و زناشویی است. قرآن در این باره می فرماید: «پس زنان شایسته، مطیع و فرمان بردار آن هایند که در غیبت مردان حافظ حقوق شوهران خود باشند و آن چه را خدا به حفظ آن امر فرموده نگه دارند (نساء، آیه ی 32).» آن چه از این آیه به خوبی استفاده می شود این است که زنان شایسته دو صفت دارند: اول این که مطیع و فرمان بردار شوهر خود در امور زندگی و زناشویی هستند و دوم آن که مرتکب خیانت چه از نظر مال، چه از نظر ناموس و چه از نظر شخصیت شوهر و اسرار خانواده در غیاب او نمی شوند و وظایف و مسئولیت های خود را به خوبی انجام می دهند.

حفظ امانت: در سفارش پیشوایان معصوم(ع) به حفظ امانت، به ویژه پاکی و عفت زنان تأکید شده است. اگر مادر به دستورهای دینی توجه نداشته باشد، در اخلاق کودک اثر نامطلوب خواهد گذاشت و کودکان قدم جای قدم مادران می گذارند. «یکی از حقوق شوهر بر زن، حفظ امانت ها و اسرار شوهر در غیاب اوست (نساء، آیه ی 32)» و هم چنین می فرماید: «خداوند جهنم را کیفر همسران نوح و لوط(ع) به سبب خیانت آنان به شوهران شان قرار داده است (تحریم، آیه ی 10).»

حق نظارت بر رفت و آمد: این حکم جواز خارج شدن زن از منزل مشروط به اجازه ی شوهر است و در منابع شیعی روایات متعددی بر این مطلب دلالت دارند (حرعاملی، 1370، ج 14، ص 112).

حق انتخاب محل سکونت: از جمله حقوق زوج بر زوجه تعیین محل سکونت است که در متون دینی به چنین حقی برای شوهر اشاره شده و آن را از حقوق ثابت شده ی شوهر و از تکالیف الزامی زن می داند (حرعاملی، 1370، ج 14، ص 435). در عین حال، زن می تواند به هنگام عقد با استفاده از شرط ضمن عقد، شرط کند که شوهرش او را از شهر و محل سکونت خود خارج نسازد یا در محل خاصی او را سکونت دهد و در صورتی که شوهر این شرط را بپذیرد، باید به آن عمل کند و تخلف از آن خلاف وفای به عهد است.

نویسنده: اسماعیل اخلاقی

مجله پیام زن-شماره 272

منابع:

  1. ۱. قرآن کریم.
  2. ۲. حبیبی، محمداسحاق (1389)؛ مهریه و اهمیت حقوق آن، مجله ی معرفت، شماره ی 118، قم: مؤسسه ی امام خمینی.
  3. ۳. حرعاملی، محمد بن حسن (1379)؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسه ی آل البیت.
  4. ۴. خمینی، روح الله (1379)؛ تهران: مؤسسه ی تنظیم و نشر آثار امام.
  5. ۵. صدوق، محمد بن علی (1404)؛ من لایحضره الفقیه، قم: جامعه ی مدرسین.
  6. ۶. کلینی، محمد بن یعقوب (1375)؛ اصول کافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  7. ۷. زحیلی، وهبه (1385)؛ فقه خانواده در جهان معاصر، ترجمه ی عبدالعزیز سلیمی، تهران: احسان.

 

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی