فصل بهار: دکتر محسن بهشتی پور | خانواده مطهر

فصل بهار: دکتر محسن بهشتی پور

بر آمد بهاری دیگر و نوروز فرا رسید؛ در طی سالیان پر فراز و نشیب تاریخ ایران، عید نوروز؛ برابر با اول فروردین ماه (تقویم شمسی)، سال نو خورشيدی آغاز شده و پس از سردی و رکود زمستان؛ فصل کار و کوششی تازه در میان مردم آغاز می گردد. جشن آغاز سال؛ یکی از کهن‌ترین جشن‌های به جا مانده از دوران باستان است. جشن نوروز از لحظهٔ اعتدال بهاری آغاز می‌شود و انسان و طبیعت را با یکدیگر هم سو می کند.

در واقع دگرگونی هوا در بیشتر جاهای زمین سبب می شود که فصل های گوناگون پدید آیند. اما بطور کلی در دانش ستاره‌شناسی، اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی در نیم‌کره شمالی زمین به لحظه‌ای گفته می‌شود که خورشید از صفحه استوای زمین می گذرد و به سوی شمال آسمان می‌رود. این لحظه، لحظه اول برج حمل نامیده می‌شود، و در تقویم هجری خورشیدی با نخستین روز (هرمز روز یا اورمزد روز) از ماه فروردین برابر است. عید نوروز به عنوان یک میراث فرهنگی در دوران معاصر همواره مورد توجه مردم ایران قرار داشته و هر ساله با شکوه هرچه تمام تر برگزار می‌شود.

تغییر فصول، چرا و چگونه

فصل ها تاثیرات غیر قابل انکاری بر زندگی انسان ها دارند، آنها بر روی فعالیت هایی که انسان انجام می دهد، غذاهایی که نیاز دارد و لباس هایی که به تن می کند و مهمتر از همه حالات روحی تاثیر می گذارد. پاییز، زمستان، بهار و تابستان، چهار فصلی هستد که هر سال به طور منظم در فواصل سه ماهه تکرار می شوند. پاییز و خزان برگ هایش، زمستان و بارش برف و بارانش، بهار و شکوفه های درختانش و تابستان و گرمای مطبوعش همه و همه در اثر انحراف محور زمین شکل می گیرند.

بر خلاف تصور رایج اکثر مردم که گمان می کنند فصل ها در اثر دوری و نزدیکی زمین به خورشید شکل می گیرد، تغییر فصول ارتباط چندانی با فاصله زمین از خورشید ندارد. در  واقع بیشتر مردم، مدار زمین را به صورت بیضی خیلی کشیده ای که خورشید در یکی از کانون های آن قرار دارد تصور می کنند و فکر می کنند تغییر فصل ها نتیجه دور و نزدیک شدن زمین به خورشید است. یعنی تصور می کنند تابستان ها زمین به خورشید نزدیک و زمستان ها دورتر است.

اما این تفکر به 3 دلیل زیر کاملا اشتباه است! که در ادامه به آن ها خواهیم پرداخت:

1.  همان طور که می دانیم فصل ها در دو نیمکره زمین برعکس یکدیگر رخ می دهند. بدین معنی که وقتی در نیمکره شمالی، مردم اوج تابستان را سپری و از تجهیزات خنک کننده استفاده می کنند ساکنین نیمکره جنوبی فصل زمستان را تجربه می کنند و در حال گرم کردن خود هستند! برای درک این موضوع به یاد بازی های جام جهانی دوره پیش بیفتید که در آفریقای جنوبی برگزار شد. با وجودی که ما فصل تابستان را پیش رو داشتیم مسابقات در هوای زمستانی این کشور در حال برگزاری بود. مشاهده می کنید که اگر تفکر بالا درست بود باید تمام کره زمین در یک زمان خاص فصول یکسانی را تجربه می کردند که می بینیم چنین نیست.

2.  تمام سیارات در منظومه ی خورشیدی ما مداری بیضوی را به دور خورشید طی می کنند و این چیزی بود که یوهان کپلر در قوانین خود ذکر کرده است. پس مدار زمین به دور خورشید، مداری بیضی‌شکل است اما این مدار بسیار نزدیک به دایره است، طوری‌که فاصله متوسط زمین از خورشید حدود 150 میلیون کیلومتر و تغییر فاصله آن در بیشترین و کمترین حالت (که به ترتیب اوج و حضیض نامیده می‌شود) حداکثر 5 میلیون کیلومتر یا 3% است .

این تغییر سه درصدی فاصله زمین از خورشید در حدی نیست که بخواهد باعث تغییراتی این چنینی در آب و هوای زمین بشود. اگرچه این 3 درصد خیلی هم بی تاثیر نیست اما نمی تواند برای پیدایش فصول مختلف عامل موثری به حساب آید.

اگر می‌شد خورشید را با استفاده از فیلتری مناسب و ایمن در طول سال مشاهده و قطر ظاهری آن‌را اندازه‌گیری کرد، به‌وضوح می‌شد تغییر ظاهری اندازه خورشید را در اثر نزدیک و دور شدن زمین اندازه‌گیری کرد.

3.  دلیل و علت اصلی پیدایش فصول زمین به انحراف 23.5 درجه ای محور زمین مربوط می شود. محوری فرضی که از شمال و جنوب کره زمین عبور می کند و زمین به دور آن در گردش است. در اثر انحراف این محور و به دلیل حرکت انتقالی زمین به دور خورشید در زمان های مختلف سال زاویه تابش خورشید به نیمکره های شمالی و جنوبی زمین تغییر می کند به طوری که از اوایل فروردین تا اواخر شهریور، نیم کره شمالی رو به خورشید قرار می گیرد و خورشید با زاویه عمود تری به سطح نیمکره شمالی می تابد. یعنی مقدار انرژی ای که هر متر مربع از این بخش زمین دریافت می کند بیشتر می شود. همچنین در این وضعیت طول روز نیز بلندتر است. در همین زمان نیمکره جنوبی زمین در زاویه ای نسبت به خورشید قرار گرفته است که نور خورشید مایل تر به آن می تابد و گرمای کمتری را از خورشید دریافت می کند. بدیهی است طول روز نیز کوتاه تر است.

این موضوع همان دلیلی است که گفته می شود در قطبین زمین 6 ماه شب و 6 ماه روز است. برای مثال همان طور که در تصویر زیر مشاهده می کنید قطب جنوب زمین در زمانی که این نیمکره در زمستان قرار دارد در تاریکی به سر می برد و چرخش زمین نیز باعث نمی شود این نقطه از زمین رو به خورشید قرار گیرد اما زمانی که این نیمکره فصل تابستان را تجربه می کند قطب جنوب تمام مدت در مقابل خورشید قرار دارد و به نوعی خورشید در آن غروب نمی کند. (۱)


 

متاسفانه برخی از آدم ها آنقدر درگير کارهاي عيد مي شوند که فراموش مي کنند در واقع اين بهار است که با خود نوروز را مي آورد و از آمدن و زیبایی های فصل بهار غافل مي شوند. در واقع  فصل بهار به ما چيزهاي زيادي مي آموزد که ما مي توانيم با دقت در طبيعت و همچنين دقت در آداب و رسوم نوروز؛ آنها را  به خوبی ياد بگيريم. با وزیدن نسیم بهاری تولد دوباره طبیعت را شاهد هستیم. با هوای معتدل بهار، روح یخ زده طبیعت جانی دوباره می‌گیرد و درختان با شکوفه زدن به استقبال فصلی نو می‌روند. برای داشتن روحیه‌ای بانشاط و آغاز سالی نو باید با نسیم خنک بهاری به پیشواز سرسبزی‌ها رفت.

شروع بهار به سبب روئیدن گیاهان و برگ برآوردن درختان و ظهور شكوفه‌ها، موجب سبزی و خرمی زمین است و باعث بارداری حیوانات و رونق چهره و بدن، و فربهی و سرخی رنگ می‌گردد. مزاج فصل بهار گرم و مرطوب در حد اعتدال بوده و به سبب اعتدال مزاج و لطافت، مقوی قوا می‌باشد و به دلیل این که فصل مناسب مزاج روح است، موجب تقویت آن نیز می‌گردد.

نوبهار است در آن کوش که خوشدل باشی

که بسی گل بدمد باز و تو در گل باشی

من نگویم که کنون با که نشین و چه بنوش

که تو خود دانی اگر زیرک و عاقل باشی

چنگ در پرده همین می‌دهدت پند ولی

وعظت آن گاه کند سود که قابل باشی

در چمن هر ورقی دفتر حالی دگر است

حیف باشد که ز کار همه غافل باشی « حافظ »

نظم و تدبير در هستی، نمونه ای شگفت از یک اثر عظیم هنری است که مشاهده آن، آدمی را به وجود آفریننده ای نامتناهی هدایت می کند. عظمت جهان هستي از آغاز تاریخ بشر تاکنون، انبوهی از دانشمندان را برای کشف قوانین نظام عالم به تکاپو واداشته است. تصور این اندیشه که هستی جهان با نظمي شگفت سرشته است، در ذهن انسانهای حقیقت جو، نوعی شعور و بيداري ايجاد مي كند. در این فصل، به شکفته شدن غنچه اي زیبا و به جوشش آب زلال چشمه ها از لایه های سخت کوهساران بنگريد. ببینید چگونه پلک بسته سبزه ها باز می شود و گل به تبسم و خنده می ایستد، این همه زیبایی حیرت انگیز، نهال تفکر را آبیاری می کند و ادراک و تخیل را طراوت می بخشد.

صدای پای بهار، بوی بیداری و حرکت بهار، عالم را فرا می گیرد. درختان به تولدی دوباره فرا خوانده می شوند. زمین، بار سنگین خویش را وا می نهد و آسمان، خورشید درخشانش را ارزانی زمین می کند … و بهار می آید. انسان در می یابد که جنبش و حیات دوباره طبیعت، از طراحی عظيم و هنرمندانه اي، حكايت مي كند. گویی جهان آفرینش، چون کتابی گشوده، به هر زبانی سخن می گوید و این پیام را دارد که : ” چمن سبز جهان را ، جهان آرایی هست . “

هدف از آفرينش، کمال و سعادت انسان است. یعنی صعود از عالم ماده به سوی معنویات و تقرب به خداوند، یکی از راه های شناخت خدا، مطالعه در هستی و طبیعت است. طبیعت یکی از ملموس ترین نشانه های قدرت خداوند بر روی زمین است. در همه آئین های الهی ضمن اشاره به تازگي و زيبايي فصل بهار، به عبرت آموزي از آن تاكيد شده است.

در ادبیات جهان نیز، برکت، روشنایی، سلامتی، صلح و هر آنچه که نشان از پاکی و خیر دارد، با بهار به تصویر کشیده شده است. بهار، تداعی سخاوت آسمان، تبسم گل ها، هیاهوی پرندگان، رویش، زیبایی و جوانی است. بهار فصل دگرگونی است. طبیعت خزان شده به ناگاه به امر خداوند سر از خاک بر می آورد و زنده و با طراوت می شود.

 

اما به راستی چرا در فضل بهار كه با شادابی و طراوت شناخته می‌شود، برخی از آدم ها دچار حساسیت و دچار بعضی از بیماریهای خاص می شوند؟ بطور مثال؛ عده ای از اشخاص در فصل بهار احساس خواب‌آلودگی عجیبی به سراغشان می‌آید و عده ای دیگر دائماً در حال عطسه کردن یا سرفه  زدن هستند. همان طور که در فصل سرما درختان به خواب می‌روند در بدن انسان نیز همین اتفاق می‌افتد و حرکت خون در بدن کم می‌شود.

شروع فصل بهار شروعی است که دوباره تمام طبیعت و جسم انسان‌ها زنده و شاداب می‌شود، در گفتارهای عامیانه و ضرب‌المثل‌ها همواره از خواب زمستانی سخن گفته شده است و این اصطلاح برای مردم واژه آشنایی است، اما واقعیت این است كه خواب بهاری در عمل مصداق بیشتری دارد و همه ما به نوعی آن را تجربه كرده‌ایم. چه بسیار زمان‌هایی كه سر كلاس، محل كار، در اتوبوس و تاكسی، خواب بهاری پلك‌های ما را سنگین و چشم‌های ما را قرمز كرده است.

كسالت بهاری از دیدگاه پزشكی بیماری محسوب نمی‌شود، بلكه این حالت ناشی از تغییرات بدن به واسطه گذر از فصل زمستان به فصل بهار است. این تغییرات تنها مختص انسان نیست، بلکه در میان جانوران نیز تغییرات چشمگیری در این زمینه مشاهده می‌شود. كافی است نگاهی به پرندگان بیندازیم؛ اغلب پرندگان بر خلاف دیگر ماه‌های سال، به ناگاه در اوایل اسفند یا ساكت می‌شوند یا به ندرت آواز می‌خوانند.

البته كسالت بهاری می‌تواند با افزایش شیوع آلرژی در این فصل نیز ارتباط داشته باشد. با فرارسیدن فصل بهار، میزان بروز آلرژی‌های فصلی و همچنین سرماخوردگی به ‌دلیل متغیر ‌بودن هوا افزایش می‌یابد كه برای كنترل آن، افراد مجبورند داروهایی را مصرف کنند که گیجی و خواب‌آلودگی در پی دارند.

دانشمندان دریافتند كه دو نوع هورمون در این رابطه نقش بسیار مهمی‌ دارند: هورمون «ملاتونین» كه هورمون خواب نیز نامیده می‌شود و هورمون «سروتونین» یا هورمون نشاط كه شادی‌آور بوده و ترشح آن موجب ایجاد تحرك و انرژی در بدن می‌گردد.

هورمون ملاتونین توسط هیپوفیر در مغز تولید می‌شود و همان گونه كه اشاره شد، هدایت ریتم خواب و بیداری انسان بر عهده این هورمون است. میزان بالای ملاتونین در بدن فعالیت جسم را كاهش داده و میزان نشاط و سرحالی را پایین می‌آورد، اما در طول روز و ساعات روشن سروتونین (هورمون شادی) بیشتری تولید می‌شود و این هورمون میزان فعالیت جسم را بالا برده و نشاط و احساس شادی را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.

به گفته پزشكان، 1 تا 2 ساعت گردش در هوای آزاد بعد از طلوع خورشید می‌تواند به ترشح بیشتر سروتونین در فاصله زمانی كوتاه تر كمك كند كه نتیجه آن افزایش نشاط در بدن و رفع خستگی و كسالت است. دانشمندان همچنین معتقدند، تغییرات شدید آب و هوایی باعث نیاز بیش از حد معمول انسان به خواب در فصل بهار می‌شود.

رگ‌های خونی بدن انسان به خوبی قادرند با هرگونه دمایی خود را وفق دهند. بر این اساس رگ‌های بدن در فصل گرما گشاد و در سرما دوباره تنگ می‌شوند. با این وجود رگ ها نمی‌توانند در بهار به حد كافی و با سرعت مورد نیاز، خود را با تغییرات سریع و نسبتا شدید آب و هوایی تطابق دهند كه نتیجه این حالت ایجاد سرگیجه و سردرد در انسان است.

از سویی دیگر، بدن انسان در فصل بهار به شدت نیازمند تامین انواع ویتامین‌ها و مواد معدنی مانند آهن است، چرا كه كمبود این ماده مهم حیاتی، خون‌سازی را دچار اختلال كرده و به دنبال آن روند تامین اكسیژن مورد نیاز بدن مختل می‌شود كه نتیجه آن خستگی، ضعف و افت كارایی بدن است. گیجی و خواب آلودگی البته هر نوع خواب‌آلودگی در فصل بهار را نمی‌توان به حساسیت‌ها و آلرژی فصلی نسبت داد.

مهم ترین علت خواب‌آلودگی روزانه سندرم خواب ناكافی هنگام شب است. اختلال تنفسی مربوط به خواب مانند آپنه انسدادی خواب، اختلال ریتم سیركادین مانند سندرم فاز خواب تاخیری، اختلال خواب ناشی از نوبت كاری و بیماری‌های نورولوژیك مانند ناركولپسی و سندرم پاهای بی‌قرار را از مهم‌ترین علت خواب‌آلودگی مفرط روزانه می باشد. بیماری‌های داخلی مانند نارسایی قلب، كلیه و كبد، بیماری‌های روانپزشكی مانند افسردگی و غیر تیپیك و انواع داروهای موثر بر سیستم عصبی مركزی مانند داروهای خواب‌آور نیز از دیگر علل ایجاد خواب‌آلودگی در روز به شمار می‌آیند.

محققان دانشگاه آكسفورد عامل ایجاد حس خواب‌آلودگی را كشف كرده‌اند. به گفته آنان میزان خواب انسان توسط یك رشته سلول عصبی درون چشم كنترل می‌شود. محققان دریافتند كه دو مركز عصبی در مغز به صورت مستقیم توسط این اعصاب فعال و كنترل شده و در انسان ایجاد حس خواب و بیداری می‌كنند. متخصصان امیدوارند با مشخص كردن كامل این سیستم بتوانند شیوه جدید درمانی را برای جلوگیری از بروز اختلالات در سیستم خواب انسان و همچنین درمان آن ارائه دهند.(۲)

در فصل بهار بهتر است به خوراک خود بیشتر توجه کنید

تغییر صحیح در رژیم غذایی می تواند در بهبود حملات آلرژی ها موثر باشد، در فصل بهار وعده‌های غذایی سبک و زود هضمی داشته باشید. سبک ترین رژیم غذایی در طی سال را باید در فصل بهار داشته باشیم، بنابراین در تمام وعده‌های غذایی از غذاهای سبک و زود هضم استفاده کنید، بنابراین فصل بهار زمان مناسبی برای شروع رژیم کاهش وزن و رهایی از چربی‌های اضافه است. روزه داری سبک برای مدت کوتاه (در نیمه‌های فروردین) می‌تواند برای پاک‌سازی کبد مفید باشد.

در وعده ناهار از حبوبات و سبزیجات استفاده کنید: قبل از وعده ناهار حتما صبحانه‌ای سبک که شامل آبمیوه و چند تکه تازه میوه باشد میل کنید. برای وعده ناهار بیشتر از انواع لوبیای تازه، جوانه‌های ماش، لوبیا، عدس  و سبزیجات سبز رنگ جوان مثل ریحان، کرفس، کاهو، مارچوبه، اسفناج، بامیه، کدو، کلم، برگ‌سبز تربچه و چغندر استفاده کنید، مثلا آش جو، آش آبغوره، آش تمر هندی، خورش کدو، بورانی، آش دوغ، آش ماست و سوپ سبزیجات. خورش‌ها و خوراک‌های سبزیجات که بدون سرخ شدن و با ادویه‌هایی چون ریحان، رازیانه، مرزنجوش، رزماری، زیره سیاه و شوید طعم‌دار شده باشند، انتخاب‌های مفیدی هستند.

در بين ديگر سبزي هاي ديگر هويج، اسفناج و ساير سبزي هاي رنگي حاوي بتاكاروتن، سيستم ايمني بدن را تقويت و از بروز حساسيت هاي فصلي جلوگيري مي كنند و به طور كلي افرادي كه بيشتر گياهخواري مي كنند، سيستم ايمني قوي تري دارند. در هر صورت بايد با تغذيه مناسب از بروز آلرژي فصل بهارجلوگيري نمود.

میوه‌های تازه مثل زردآلو، انجیر، انگور، آلو، انواع توت‌ها به همراه بادام خام و فرنی، تمرهندی ترش یا شیرین، کاهو با سکنجبین نیز میان وعده‌های مفیدی هستند و مصرف آنها نسبت به تنقلات گرم مانند گردو و انواع شیرینی‌ها ارجحیت دارد. سعی کنید از میوه‌ها و سبزیجات فصلی استفاده کنید. دیدگاهی  وجود دارد که میوه‌ها و سبزیجات را باید متناسب با فصل رویش آنها مصرف نمود. براساس این نظریه مصرف میوه‌ها و سبزیجات هر فصل در همان فصل می‌تواند بیش از پیش مفید باشد و به پاک سازی بدن از سموم تجمع یافته کمک کند.

در فصل بهار از این مواد غذایی کمتر مصرف کنید: برای کمک به پاک سازی بدن خود از غذاهای با طبع گرم، تلخ و به ویژه شور باید پرهیز شود. مصرف کمتر گوشت‌ها به ویژه گوشت قرمز و مواد تولید کننده خون، در مقایسه با زمستان ضروری است. مصرف مواد و غذاهای چرب و تند در فصل بهار توصیه نمی‌شود.

البته به یاد داشته باشید که در برخی افراد به طور عادی با مصرف موادغذایی مانند توت فرنگی، بادام زمینی و شیر حساسیت و خارش‌های پوستی بروز پیدا می‌کند. در فصل بهار این حساسیت‌ها افزایش پیدا می‌کند که باید مراقب باشند و از این مواد در این فصل کمتر استفاده کنند.

و آخر اینکه : بهار و نوروز

با رسیدن فصل بهار، طبیعت ردای سبز بر تن می کند و سرود پرندگان و تکبیر جنگل و تسبیح باد و ریزش باران و فریاد رعد و رویش صحرا جملگی خبر از بازگشت حیات مجدد به طبیعت خفته می دهد.  بهار، پیام آور تعادل است و اینکه در سایه تعادل، زندگی زیبا می شود. روزی که با تابش نزدیکتر خورشید و نزول برکات آسمانی درختان لباس سبز نوروزی می پوشند و در دامن کوه ها و صحراها فرش زمردین سبزه ها گسترده می شود.

طبیعت به عنوان یکی از نشانه های خدا، سرشار از درس و عبرت است. دلی که بیدار است، در هر پدیده ای عبرتی می بیند و از هر نشانه ای، درسی می آموزد. تحول هر سال جدید شمسی که مصادف با نوای تحول در عالم طبیعت است، فرصتی است برای اینکه به تحول درونی خود و به اصلاح امور روحی و معنوی، فکری و مادی خود بپردازیم. از خدای متعال درخواست می کنیم که در حال ما و در وضعیت روحی و نفسانی ما یک تحول و دگرگونی مبارک ایجاد کند.

{ یَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ یَا مُدَبِّرَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ یَا مُحَوِّلَ الْحَوْلِ وَ الْأَحْوَالِ حَوِّلْ حَالَنَا إِلَی أَحْسَنِ الْحَالِ } ؛

ای تغییر دهنده دلها و دیده ‏ها * ای مدبر شب و روز * ای گرداننده سال و حالت ها * بگردان حال ما را به نیکوترین حال

{ رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } . پروردگارا! پس از آن كه هدايتمان كردي، دل‌هاي ما را به سوي باطل مگردان، و از پيش خود براي ما رحمت ببخش، همانا تو بسيار بخشنده اي « آل عمران، 8»

در دعای روز نوروز، از خدای متعال درخواست می کنیم که حال ما را به بهترین حالات برگرداند. هرجا که باشیم و هر چه نیکویی در حال ما باشد، نیکوتر از آن هم هست. باید توجه داشته باشیم که دگرگونی هر پدیده ای در عالم، به دست انسان است و همه تحول ها با اراده انسان انجام می گیرد. این آمد و شد مهم نیست، مهم این است که ما در کجای بهار ایستاده ایم و چند بهار در ما شکفته است؟ بهار” دميدن روح حيات در كالبد طبيعت و فروردين فصل جريان خون است در شاهرگ هستي”، سال به پايان خود نزديك مي‌شود، روزها، ماه‌ها درپي هم مي گذرند و سالها از راه مي‌رسند و اين قصه كه نامش زندگي است، همچنان ادامه دارد.

سعدی شیرازی:

برآمد باد صبح و بوی نوروز

به کام دوستان و بخت پیروز

مبارک بادت این سال و همه سال

همایون بادت این روز و همه روز

 

منابع:

۱- برگرفته شده از« بخش دانش و زندگی تبیان »

۲- روزنامه جام جم

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی