لطافت- صداقت- رحمت: حجه الاسلام دکتر مصطفی نیک اقبال | خانواده مطهر

لطافت- صداقت- رحمت: حجه الاسلام دکتر مصطفی نیک اقبال

اكثر عناوين اخلاقي ريشه در اين سه عنوان دارند.

1-لطافت يا خوشخويي عبارتست از اينكه آنگونه با ديگران معاشرت كنيم كه از معاشرت با ما خرسند باشند، همانگونه كه ما دوست مي‌داريم با ما رفتار نمايند.

امام باقر(ع) فرمود: با ايمانترين مردم خوشخوترين آنهاست. امام صادق(ع)  فرمود: چهار چيز در هر كس باشد ايمانش كامل است و اگر از سر تا پا گناه باشد آسيبي به او نرسد، آنها عبارتند از راستگويي، اداي امانت، شرم و خوشخويي. و نيز آنحضرت فرمود: براي شخص خوشخو اجري مانند اجر روزه‌دار و شب زنده‌دار است. در حديث ديگري است كه گناهان را ذوب مي‌كند.

عَنبَسه عابد از حضرت صادق(ع)  حديث كرد كه آنحضرت فرمود: مردم را از لحاظ خُلقت در وسعت گذار. بحر بن كثير گويد از آنحضرت(ع)  شنيدم كه مي‌فرمود: خوش خلقي مايه آساني امور، آبادي خانه‌ها و زيادي عمر است.

امام سجاد(ع)  فرمود: از ميزان اعمال چيزي بهتر از خوش‌خلقي نيست و پيامبر(ص) فرمود: اولين چيزي است كه سنجيده مي‌شود.

امام صادق(ع)  فرمود: تا مي‌تواني با كساني معاشرت كن كه نفع تو به آنها برسد، زيرا گاهي بنده در عبادت كوتاهي مي‌كند ولي اخلاقش نيكوست و به همين سبب خداوند او را به درجه روزه‌دارِ شب زنده‌دار ميرساند. در حديث ديگري است كه درجه جهاد كننده در راه خدا را دارد. امام رضا(ع)  فرمود: خوشخو ناگزير جايش در بهشت است. همان حضرت در حديث ديگري فرمود: بهترين وسيله براي ورود به بهشت است.

در روايتي از حضرت رضا(ع)  خوشخويي به مهرباني تفسير شده است، آنحضرت فرمود: خوشخوئي نسبت به خانواده مهمتر است. پيامبر(ص) فرمود: نيمي از دين است و بهترين نعمت است؛ و نيز آنحضرت فرمود: كاملترين مؤمنين از حيث ايمان خوشخوترين آنهاست و بهترين شما كسي است كه با همسرش بهترين رفتار را داشته باشد.

امام صادق(ع)  فرمود: خوشخويي، بخشش خداوند به مخلوقات است. برخي از آن فطري است يعني شخص جز آن نمي‌تواند انجام دهد، برخي از آن نيز با اراده محقّق مي‌شود. اين قسم تحققّش صبر و سختي مي‌طلبد، پس اين قسم بهتر است.

گوئيم خوشخوئي، سبب مردم داري و رفت و آمد با مردم مي‌گردد كه خود مورد تشويق دين قرار گرفته است. پيغمبر(ص) فرمود: برترين امت من خوشخوترين و بخشنده‌ترين ايشان است. آنها كه با مردم انس مي‌گيرند و ديگران با آنان مأنوس مي‌شوند و با مردم رفت و آمد دارند. امام صادق(ع)  فرمود: آنكه انس نگيرد و با او انس نگيرند خيري در او نيست.

ابوالبَختري مي‌گويد: از امام صادق(ع)  شنيدم كه مي‌گفت: نرمخو باشيد چونان شتر رام، كه اگر بر روي سنگ خوابانده شود مي‌خوابد. و نيز آنحضرت فرمود: نشانه نرمخويي،آسان‌گيري است و ملايمت. امام صادق(ع)  فرمود: ملاك خوش اخلاقي، فروتني است و خوش سخني و ديدار با برادرت با چهره باز.

امام صادق(ع)  فرمود: سه چيز است كه اگر كسي يكي از آنها را براي خداوند انجام دهد بهشت بر او واجب مي‌شود: انفاق در فقر، خوشرويي با همه مردم و رعايت انصاف نسبت به ديگران. موسي بن جعفر(ع)  فرمود: خوشرويي كينه را از بين مي‌برد.

از مصاديق لطافت، حیـا است. چه زيباست سكوت پيامبر در حاليكه هر روز عده‌اي ناخوانده خود را به خانه او دعوت كرده ساعت‌ها به گفتگو نشسته، آمدن سفره غذا را به انتظار مي‌كشند. پيامبر اذيّت مي‌شود اما حيا ورزيده تحمّل مي‌نمايد، مبادا دلي بشكند.

صاحبِ صفتِ حياء، محجوب است و ترسان. ترسان از شكستن حريم ديگران و آزردن خاطرشان. چه اين حريم، حريم خدا باشد و چه اين خاطر خاطر بندگان او. امام صادق(ع)  فرمود: حيا بخشي از ايمان است و ايمان وسيله رفتن به بهشت. همان حضرت فرمود: كسي كه حياء ندارد ايمان ندارد. پيامبر(ص) فرمود: هر كه چهار خصلت داشته باشد اگر از سر تا پا غرق گناه باشد خداوند گناهانش را مبدّل به حسنات گرداند: راستگويي، داشتن حيا، خوش‌خلقي، سپاسگزاري.

پيامبر(ص) فرمود: حيا همه‌اش خير و نيكي است. علي(ع)  فرمود: حيا، ديندار و بي‌دين را از كارهاي زشت باز مي‌دارد. پيامبر(ص) فرمود: اگر خداوند حياء را از بنده‌اش بگيرد، در آن صورت بنده، دشمن خدا مي‌شود. با رفتن حيا، ايمان نيز مي‌رود و او به شيطاني دور از رحمت خداوند مبدّل مي‌گردد.

 

۲- صداقت: راستگويي يا صداقت تنها دروغ نگفتن نيست، صادق آن كسي است كه همچنانكه ظاهرش از گفتار و كردار زيباست، درونش نيز زيبنده باشد. او در جستجوي آن نيست كه ديگران خوبش بدانند، او خود خوب است. او در جستجوي آن نيست كه او را بپذيرند، او خود را در نزد وجدانش يافته است.

امام صادق(ع)  فرمود: مردم را به نيكي دعوت كنيد به غير زبانتان، آنها بايد از شما تلاش در امور خير و صداقت و پرهيزكاري ببينند. عمربن ابي مقوام گويد: نخستين بار كه خدمت امام باقر(ع)  رسيدم فرمود: پيش از كلام، صداقت را بياموز.

امام صادق(ع)  به فضيل فرمود: نخستين كسي كه صادق را تصديق مي‌كند خداوند است، همانگونه كه خودِ او خويشتن را تصديق مي‌كند. ربيع بن سعد گويد امام باقر(ع)  به من فرمود: اي ربيع آنچنان صادق باش كه خداوند ترا در صدِيقين بنويسد.

از فروع صداقت، صدق وعده است. امام صادق(ع)  از پيامبر(ص) نقل فرمود: كسي كه به خدا و روز جزا ايمان دارد بايد به وعده‌اي كه‌ مي‌دهد وفا كند. هشام بن سالم از آن حضرت نقل كرده كه: اگر خُلف وعده كند با خداوند كرده، چنانچه خداوند مي‌فرمايد: “اي كساني كه ايمان آورده‌ايد چرا به زبان چيزي مي‌گوييد كه عمل نمي‌كنيد” مروي است رسول اكرم(ص) كنار تخته سنگي به مردي وعده داد و فرمود: من اين جا منتظر تو هستم تا برگردي. تابش آفتاب بر حضرت شديد شد، اصحاب گفتند به سايه تشريف ببريد. فرمود: من در همين جا به آن شخص وعده داده‌ام و اگر نيايد در روز رستاخيز بايد جوابگو باشد.

و نيز از فروع صداقت، يكرو و يك زبان بودن است. امام باقر(ع)  فرمود: چه بد بنده‌اي است آن بنده‌اي كه داراي دو رو و دو زبان باشد. برادرِ همكيش خود را در حضورش ستايش و در غيابش از وي غيبت كند، اگر ثروتي يا موقعيّتي نصيب برادرش شود به او حسد برد و چون گرفتار شود ياريش نكند.

 

۳-رحمت که منشأ بخشش، عفو و احسان و نيكي به ديگران است. آنگونه كه دوست مي‌داريم با ما رفتار كنند.

پيامبر(ص) فرمود: همديگر را عفو كنيد تا خداوند شما را عزيز گرداند. مروي است آن زنِ يهودي را، كه طعام پيامبر را زهرآگين كرده بود به خدمت پيامبر آوردند، از او پرسيدند: چرا چنين كردي؟ گفت: با خود گفتم اگر براستي پيامبر باشد زهر او را ضرري نرساند و اگر دروغگو باشد مردم را از دستش راحت كرده‌ام. پيامبر(ص) آن زن را بخشيد.

امام رضا(ع)  فرمود: عفو كن و حتي سرزنش هم مكن اين است معني آيه” فاصفح الصفح الجميل.”

پيامبر(ص) فرمود: آنانكه در دنيا نادانشان خواندند و آنها تحمّل كردند، به آنها بدي نمودند و آنها عفو كردند، بدون حساب به بهشت درآيند. و نيز پيامبر(ص) فرمود: مكارم اخلاق عبارتند از عفو از كسي كه بتو ستم كرده، پيوستن به آنكه از تو بريده، نيكي به آنكه به تو بدي كرده و عطا به آنكه محرومت ساخته. گوئيم اين‌ها همه منشأشان صفت رحمت است.

مروي است كه موسي بن جعفر(ع)  با آنكه مي‌دانست پسر برادرش محمد بن اسماعيل براي سعايت او به بغداد مي‌رود، به او سيم و زر بسيار داد و به او گفت: در خون من شريك مشو. حضرت را گفتند: چرا چنين به او انعام كرديد؟  فرمود: تا حجّت را بر او تمام كنم كه در برابر قطعِ رحمش، به او صله كرده‌ام.

و نيز فرو خوردن خشـم كه لازمه يا مقدمه عفو است، بسيار مورد توصيه قرار گرفته، ثواب‌هاي عظيمي براي آن بشارت داده شده است. پيامبر(ص) فرمود: محبوبترين راهِ بنده بسوي خداوند نوشيدن دو جرعه است، جرعه خشمي كه با خويشتن داري از آن جلوگيري كني و جرعه مصيبتي كه با شكيباييِ خود بازگرداني.

امام صادق(ع)  فرمود: هيچ بنده‌اي خشمش را فرو نخورد، جز آنكه خداوند در دنيا و آخرت به عزّتش بيافزايد. و آنحضرت فرمود: خداوند قلب او را از رضاي خود پر مي‌كند. در حديث ديگر است كه دلش را از آرامش و ايمان پر مي‌كند بطوريكه مزه آنرا مي‌چشد. از رسول اكرم(ص) است كه اجر شهيد دارد.

حضرت صادق(ع)  فرمود: چون اين كار عظيم است پاداشي عظيم نيز در پي دارد. امام باقر(ع)  فرمود: هر كه از ريختن آبروي مردم خودداري كند خداوند در روز قيامت وي را عفو فرمايد و هر كه خشم خود را از مردم منع كند و جلو خشم خود را بگيرد عذاب روز رستاخيز را از او باز دارد.

پذيرش عذر نيز از مصاديق رحمت است. پيامبر اكرم(ص) فرمود: هر كه عذر عذرخواهي را نپذيرد، چه راست و چه دروغ، به شفاعت من نمي‌رسد. همين معنا از اميرالمؤمنين(ع)  نيز روايت شده است. امام سجاد(ع)  فرمود: اگر كسي در سمت راست تو بايستد و تو را دشنام دهد آنگاه به سمت چپ تو آيد و عذرخواهي كند عذرش را بپذير.

و نيز از مصاديق رحمت، لطف و محبت نسبت به مردمان  است. امام صادق(ع)  فرمود: در راه خدا با يكديگر دوستي نماييد و به يكديگر مهر ورزيد و محبت كنيد و چنانكه خداوند مي‌فرمايد “رحماء بينهم” باشيد. امام باقر(ع)  فرمود: خداوند بيامرزد كسي را كه بين دو دوست ما الفت برقرار مي‌كند. پيامبر(ص) مي‌فرمود: خداوند مهربان است و مهربانان را دوست دارد.

در برابر، قهر و رنجش از مؤمن نيز مورد نهي قرار گرفته است. امام صادق(ع)  فرمود: بيش از سه روز قهر و جدايي جائز نيست و نيز آنحضرت(ع)  فرمود: در قهر هيچ گونه خيري نيست. مفضّل از امام صادق(ع)  حديث كرد كه حتي آنكه مظلوم است مورد لعن خداوند است، كه چرا برادرش را گر چه جفا كار است به آشتي دعوت نكرده و حرفهاي او را ناديده نگرفته. امام باقر(ع)  مي‌فرمود: مظلوم بايد به نزدِ تقصيرْ كار رود و بگويد اي برادر، من مقصّر هستم، تا قهر و جدايي بين آنها از ميان برود. همانا خداوند، حكيم و عادل است و داد مظلوم را از ظالم مي‌ستاند.

همچنين صله رحـم واجب و قطع آن حرام است. امام صادق(ع)  فرمود به ايشان وصل كن، گر چه بر مذهب حق نباشند. مروي است عدّه‌اي از اهل مدينه به نزد حضرت رضا(ع)  آمده عرض كردند كه بعضي از اهل بيتِ شما مرتكب عمل زشت و ناصالح (بد حجابی) مي‌شوند، ايشان را نهي كنيد. حضرت(ع)  فرمود: اين كار را نخواهم كرد زيرا نصيحت خشن است. مرحوم حُرّ عاملي اين حديث را در زمره احاديثِ نهي از منكر آورده و آنرا حمل بر حال عدم تأثير يا وجود مفسده كرده است. عنبسه گويد كسي نزد امام صادق(ع)  آمد و از خويشاوندان گله كرد كه آنها هر چه مي‌خواهند مي‌كنند. حضرت فرمود: خشمت را فرو نشان و تو مانند آنها مباش كه قاطع رحم هستند.

پيامبر(ص) فرمود: هر كه در انجام خواسته‌هاي خويشاوندانش قدم بردارد خداوند پاداش صد شهيد به او عطا فرمايد و اگر از وي چيزي بخواهند و او با جان و مال، خواسته خويشاوندان را برآورده كند براي هر قدمش حسنات بسيار است و مقامش بسيار بالا رود، مثل اينكه صد سال خداوند را عبادت كرده؛ و هر كه براي فساد بين خويشاوندان و قطع رحم از آنها قدم بردارد خداوند بر او غضبناك شود و در دنيا و آخرت بر او لعنت فرستد.

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی