حسـادت; زمينه هاى رشد و راه هاى جلوگيرى از آن-قسمت دوم | خانواده مطهر

حسـادت; زمينه هاى رشد و راه هاى جلوگيرى از آن-قسمت دوم

 

راه هاى جلوگيرى از رشد حسادت

1ـ درمان حسادت در كودكى

براى جلوگيرى از ظهور و رشد حسادت در كودكى، لازم است والدين توجه داشته باشند كه كودك را به دليل حسادت مورد ملامت و سرزنش قرار ندهند، بلكه با برخوردهاى حساب شده، در حذف علت هاى آن گام هاى مؤثرى بردارند. والدين مى توانند با خوددارى از تنبيه و كنار كشيدن ظاهرى خود، رفتار او را ناديده بگيرند و احساس ارزشمندى، شخصيت و محبوبيت را در او تقويت كنند.22 به عنوان مثال، براى كاهش حسادت كودك نسبت به نوزاد، مى توان پيش از تولد، كودك را از ورود وى آگاه ساخت و پس از تولد نيز در طول روز مدتى را با كودك بزرگ تر سپرى نمود و او را مورد مهر و نوازش قرار داد. در مورد كودكان كوچك تر نيز مى توان شيئى از طرف نوزاد به او هديه داد و در نگه دارى و انجام كارهاى نوزاد او را سهيم كرد.

اگر والدين در برخورد با كودك، واكنش هاى حسادت آميز وى را تشديد كنند و او را به شدت خشمگين سازند، تأثيرات منفى زيادى را در او ايجاد خواهند كرد. اگر والدين انتظار داشته باشند كه او هنگام حسادت، هيچ واكنشى نشان ندهد و هيجان درونى خود را ناديده بگيرد، در اين صورت، به تدريج و به طور طبيعى، ممكن است شيوه هاى دفاعى نامطلوبى براى مقابله با اين موقعيت ها در او شكل گيرد. همان گونه كه اشاره شد، بهترين راه از بين بردن زمينه حسادت در كودكان، به كارگيرى عدالت در بين فرزندان وتوجه ومحبت به همه آن هاست. اين نكته در آموزش هاى تربيتى اسلام آمده و سفارش شده است كه نسبت به فرزندانتان به عدالت رفتار كنيد. 23 همچنين با پنهان نمودن برترى و برجستگى يكى از فرزندان نسبت به ديگرى، مى توان جلوى حسادت آن ها را گرفت; چنانچه حضرت يعقوب(عليه السلام)به فرزند برجسته اش،يوسف(عليه السلام)، سفارش مى كندكه خواب نويدبخش خود را براى برادرانش نقل نكند; مبادا باعث حسادت آنان گردد. 24

2ـ درمان حسادت در بزرگ سالى

براى درمان حسادت در بزرگ سالى، ابتدا شناخت ريشه آن ضرورى است تا بتوان با مقابله و از بين بردن آن، حسادت را درمان نمود. مى توان گفت: ريشه اصلى حسادت ضعف فكرى در نحوه تلقى امور و بدبينى است; اگر كودك نسبت به نوزاد حسادت مى ورزد كه چرا پدر يا مادر به او محبت مى كنند، براى اين است كه احساس مى نمايد ممكن نيست پدر هر دو را دوست بدارد; يا اگر اسباب بازى و چيزى از اين نوع در كار است، احساس مى كند فقط همين يكى است و دست يابى به مثل آن امكان ندارد. البته اين مسأله در سال هاى اوليه رشد ناآگاهانه يا نيمه آگاهانه است، ولى در سال هاى بالاتر، به دليل آگاهى بيش ترى كه فرد نسبت به حالات خود پيدا مى كند، با ديد وسيع ترى به امكانات موجود در جهان مى نگرد; يعنى اين بار بدبينى و كج فكرى هنگام حسادت به نظام عالم و خداى متعال تغيير جهت مى دهد; فرد وسعت فضل الهى را انكار مى كند و يا فكر مى نمايد خدا او را دوست نداشته كه فلان نعمت را به او نداده است. به همين دليل، در بعضى روايات، ريشه «حسادت»، كفر و انكارِ فضل الهى ذكر شده است. 25 با توجه به ريشه حسادت، مى توان راه هاى فكرى و عملى براى رفع حسادت پيشنهاد كرد.

در فرهنگ اسلام (قرآن كريم، روايات اهل بيت(عليهم السلام) و كلمات دانشمندان اخلاق)، براى جبران ضعف شناختى بزرگ سالان كه منجر به حسادت مى شود، راه هاى متعددى وجود دارد كه در ذيل، به برخى از آن ها اشاره مى شود:

الف ـ توجه به رحمت و حكمت خداى متعال: توجه به گستردگى نعمت ها 26 و نيز حكمت خداى متعال، كه هر كارى را از روى حكمت انجام مى دهد، مى تواند چاره بدبينى در حسود باشد. اگر نعمت هاى الهى را به دريايى از آب شيرين و گوارا تشبيه كنيم، هيچ كس بر سر سيراب شدن از آن، به ديگرى حسد نخواهد برد. از سوى ديگر، محدوديت هايى كه در بهره مندى از اين درياى عظيم وجود دارد به دليل حكمت هايى است كه خداوند در اداره اين عالم به كار گرفته است. توجه به اين دو مطلب زمينه را براى قناعت و راضى بودن فرد به آنچه از امكانات برايش فراهم شده آماده مى كند و او را از حسادت نسبت به نعمت هايى كه در دست ديگران است، باز مى دارد.

توجه به كمال نبودن بهره مندى مادى ـ كه غالباً موضوع حسادت است ـ و توجه به فضيلت صبر بر تلخى محروميت ها و نيز تلاش براى به دست آوردن خواسته ها از راه صحيح، از ديگر انديشه هاى سودمند براى مبارزه با حسادت است. اسلام پيروان خود را همواره به بى اعتنايى نسبت به آنچه در دست مردم قرار دارد 27 و بى ارزش شمردن و اصالت ندادن به بهره مندى هاى مادى و بسنده نمودن به قدر كفايت همراه با پاكى و عفاف، دعوت نموده است. 28

ب ـ توجه به موقعيت ها و امكانات شخصى: علاوه بر توجه به گستردگى نعمت هاى الهى در اين جهان مادى و محدود و توجه به نعمت هاى فراوانى كه خداوند، به هر يك از ما داده است، توجه به آنچه را كه حسود به صورت بالفعل دارد، مى تواند راه عملى ديگرى براى مبارزه با حسادت باشد; 29 همين كه فرد محاسبه كند «من چه نعمت هاى زيادى دارم كه ديگران ندارند و مى توانم با تلاش و به كارگيرى توان خود، بيش از اين هم به دست آورم»، او را كمك مى كند تا ريشه حسادت را در درون خود بخشكاند.

ج ـ توجه به ضررهاى حسادت: تلقّى حسادت به عنوان يك بيمارى خطرناك، مى تواند زمينه را براى درمان آن فراهم آورد. همان گونه كه گذشت، حسد موجب ضررهاى بدنى و نيز رنج و اندوه فراگير و طولانى مى شود. توجه به اين كه حسادت پيش از فرد مورد حسادت، اولين ضربه و مهلك ترين آن ها را بر حسود وارد مى آورد 30 و او را اسير غم و اندوه مى سازد، مى تواند به عنوان زنگ بيدار باش مورد توجه قرار گيرد.

راه هاى عملى درمان حسادت در بزرگ سالى

با وجود آن كه ريشه حسادت فكرى است، ولى كسى كه به حسادت مبتلا شده غير از رسيدگى به جنبه هاى فكرى و شناختى، بايد با آثار بدى كه حسادت به وجود آورده است ـ مانند نفرت و كينه ـ نيز به مقابله برخيزد و اين تنها با انديشه اصلاح نمى گردد، بلكه بايد از نظر عملى هم روش هايى را براى از بين بردن آثار نامطلوب حسادت به كار بندد. در اين جا، با توجه به نصايح و سخنان انديشمند بزرگ اخلاق، مولى محسن كاشانى، راه هاى مبارزه با حسادت در دو مرحله بيان مى شود:

مرحله اول: تمرين بر ترتيب اثر ندادن به حسادت و رفتار بر ضد آن; مثلاً، فرد به جاى بدگويى، آگاهانه به مدح و ثناى طرف مقابل بپردازد و به جاى تكبّر، تواضع نسبت به او را در پيش گيرد.

مرحله دوم: ايجاد رابطه عاطفى مثبت بين خود و فرد مورد حسادت; به اين صورت كه وقتى حسود رفتار خود را اصلاح كند، طرف مقابل اين مسأله را درك خواهد كرد و دلش نسبت به او نرم مى گردد و زمينه روانى مناسبى براى محبت و دوستى فراهم مى شود. واكنش طبيعى فرد مورد حسادت در اين هنگام، نيكى و احسان خواهد بود. بدين سان، حسود نيز به سمت احسان و نيكى تمايل پيدا مى كند و زمينه توافق قلبى و برطرف شدن حسادت و از بين رفتن آثار روانى نامطلوب آن فراهم مى گردد. 31 اين روشى است كه ـ به طور كلى ـ قرآن كريم براى رفع كينه ها در روابط بين افراد پيشنهاد مى كند. 32

ناگفته نماند كه براى ريشه كن شدن حسادت، اطرافيان و اجتماع نيز وظايفى دارند و بايد به فرد كمك كنند; زمينه هاى بروز حسادت و رفتارهاى حسادت آميز را از ميان بردارند تا تلاش هاى شخصى هر كس براى غلبه بر هيجان حسادت به ثمر برسد و جامعه اى باصفا و داراى آرامش روانى مطلوب داشته باشيم.

 

محمد مهدى صفورايى پاريزى

پی نوشت ها:

22 ـ علاءالدين هندى، كنزالعمّال، ج 16، ص 444: رسول خدا(صلى الله عليه وآله): «اتّقواللّهَ و اعدلوا بين اولادِكم…».

23 ـ يوسف: 5

24 ـ محمدباقر مجلسى، پيشين، ص 255: امام صادق(عليه السلام): «الحسدُ اصلهُ مِن عمىِ القلبِ وجحودِ فضلِ اللّهِ تعالى و هما جناحانِ للكفر.»

25 ـ «و اِن تَعدوا نَعمتَ اللّهِ لا تُحصوها» (ابراهيم: 34); «الّهُمَّ اِنّي اَسألكَ برحمتكَ الّتيوسعتْ كل شىء»(شيخ عباس قمى، مفاتيح الجنان، دعاى كميل).

26 ـ سيد رضى، نهج البلاغه، قصارالحكم، ص 343: امام على(عليه السلام): «الغنىَ الاكبر اليأسُ عمّا في اَيدى النّاسِ.»

27 ـ محمدمحمدى رى شهرى، ميزان الحكمه، ج 6، ص 364: امام على(عليه السلام)«يَنبغي لِمن عَرفَ نفسهُ انَ يلزمَ القناعةَ و العفّة.»

28 ـ در اين زمينه قرآن كريم مى فرمايد و امّا بِنِعمة ربّك فحدّث

29 ـ محمدباقر مجلسى، پيشين، ص 255: امام صادق(عليه السلام): «الحاسدُ مضرٌ بنفسِه قبلَ اَن يَضّرَ بالمحسود.»

30 ـ ملاّمحسن كاشانى،محجة البيضاء،ج5، ص342

31 ـ فصّلت:

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی