ارزش دوستی: حجه الاسلام دکتر مصطفی نیک اقبال | خانواده مطهر

ارزش دوستی: حجه الاسلام دکتر مصطفی نیک اقبال

 

محمّدبن يزيد از امام رضا(ع) حديث مي‌كند كه هر كه در راه خدا يك دوست به دست آورد خانه‌اي در بهشت به او عطا شود و نيز شيخ صدوق در مجالس از لقمان نقل كرده كه به پسرش نصيحت كرده: هزار دوست انتخاب كن كه هزار دوست هم كم است. اين كلام در مجالس صدوق نيز از حضرت صادق(ع) و نيز اميرالمؤمنين(ع) روايت شده است و در آن اضافه شده: هر چه مي‌تواني دوستانت را زياد كن از پيامبر(ص) است كه ديدار دوستان موجب آسايش مؤمن است.

و نيز امام صادق(ع)  فرمود: دوستانت را زياد كن زيرا براي هر مؤمني حق شفاعت يا دعاي اجابت شده‌اي است. در حديث ديگري از رسول اكرم(ص)، برادر ديني يكي از توشه‌هاي سفر آخرت عنوان شده است. در مجالس صدوق از اميرالمؤمنين(ع) است كه آنكه با ديگران انس نگيرد و ديگران نيز با او انس نگيرند در او خيري نيست.

دوستي كردن با چند نفر توصيه شده است:

يكي عاقل، امام صادق(ع)  فرمود اگر چه بخشنده نباشد ولي از عقلش بهره‌مند مي‌شوي.

دوم كريم و بخشنده، امام صادق(ع)  فرمود: دوستي با او را ترك نكن گر چه عاقل نباشد، زيرا تو با خردمندي خود از كرمش بهره مي‌بري.

سوم، دوستان قديمي كه در احاديث به ادامه دوستي با ايشان سفارش شده حتي آنرا از نشانه‌هاي ايمان شمرده‌اند.

چهارم آنكه عيب‌هاي تو را به تو تذكّر دهد. رفيق آنست كه با تو صادق باشد نه اينكه تو را تصديق كند.

پنجم آنكه ترا در حين گرفتاري رها نسازد. رسول خدا(ص)فرمود اگر رهايت ساخت برادر تو نيست.

ششم: راستگو باشد

هفتم: نماز را در وقتش بجا آورد، امام صادق(ع) فرمود در غير اينصورت او را رها ساز.

هشتم: خنده‌رو باشد.

اميرالمؤمنين(ع)  فرمود: دوستاني داشته باش خنده‌رو، تو از معاشرت با ايشان لذّت مي‌بري. پس با قطع رابطه، خود را از اين لذّت محروم مكن. اما بيش از اين از آنان انتظار نداشته باش  زيرا ايشان غير از آن دوستان مورد اعتماد‌اند كه بمنزله دستان ياور تو مي‌باشند و از كبريت احمر كمياب ‌ترند.

 

رسول خدا(ص) فرمود: اگر كسي از شما، برادر مسلمانش را دوست دارد از نام و نسب او بپرسد كه اين از حقوق واجب و صدق و صفاي در دوستي است و نيز امام صادق. اما بيش فرمود: ظلم است كه با كسي معاشرت كني و از نام و نسب او نپرسي.

در احاديث بسياري، تشكيل جلسه دادن و ياد كردن از خدا و انبياء و ائمه اطهار و نيز روايات ايشان را نقل كردن و با يكديگر مذاكره نمودن، مورد توصيه بسيار قرار گرفته است. امام صادق(ع) فرمود: آيا شما دوستان و شيعيان با يكديگر همنشيني و گفتگو داريد؟ عرض شد: بلي. فرمود: اين مجلس‌ها را دوست دارم، فضايل و سخنان ما را زنده نگهداريد خداوند رحمت كند شما را. هر كه ياد ما را زنده كند يا نزد او ذكري از ما شود و او به اندازه ذرّه اي اشك از چشمش خارج شود گناهانش آمرزيده شود.

از حديث فوق بر مي‌آيد كه زيبنده است جلسات به روضه و ذكر مصيبت مزيّن شوند.

امام باقر(ع) فرمود: به خدا قسم دوست دارم در جلساتي كه براي گفتگو و مذاكره با هم تشكيل مي‌دهيد شركت كنم.

اميرالمؤمنين(ع) فرمود: ديدار دوستان غنيمت است. امام باقر(ع) فرمود: خدا بيامرزد بنده‌اي را،كه  ياد ما را زنده نگه دارد به ملاقات كردن با يكديگر و گفتگو پرداختن در نزد آنان كه ثابت قدم هستند. و نيز خيثمه از حضرت صادق(ع) نقل كرد كه: به خانه‌هاي يكديگر درآييد و امور دين و فضايل ما را زنده كنيد. امام باقر(ع) فرمود: گرد هم آييد و در امر دين با يكديگر گفتگو كنيد تا ملائكه بر گرد شما درآيند.

مجلسي در جلد دوم بحارالانوار حديث مي‌كند كه ايشان(ع) فرمود: در خانه‌هاي هم درآئيد و احاديث ما را بر هم بخوانيد كه اين، احياء امر ماست. و در حديث ديگري حضرت(ع) فرمود: با هم ملاقات كنيد و حديث بخوانيد و گر نه امر ما مندرس خواهد شد.

در هر حال اين سنّت حسنه بايد ترويج شود تا دوستانِ مؤمن از آثار و بركات دنيوي و اخروي آن بهره‌مند شوند. تجربه نشان داده است كه چون گرد آمدن اين افراد براي خداونداست رحمت حق شامل ايشان شده، مسير جديدي را در زندگي آغاز مي‌كنند.

در هر حال چنين مجالسي، مجلس علم است و اين عنوان، ثواب و اجرِ آنرا چندين برابر كرده بلكه به نصّ روايات، بي‌نهايت مي‌سازد. چنانكه در حديث است كه رسول خدا(ص) فرمود: هر آنچه در زمين و آسمان است، براي آنكه به قصد مجلس علم از خانه خارج مي‌گردد، استغفار مي‌كنند و برايش رحمت را خواستار مي‌شوند.

حضرت صادق(ع) مي‌فرمود: ناخوش دارم كه جوان شيعه را در غير از اين دو حال ببينم : يا معلّم يا متعلّم. نيز مروي است كه آن حضرت فرمود: اگر بدانم كه جوان شيعه، تفقّه در دين نمي‌كند او را با تازيانه خواهم زد.

واضح است كه آموختن معارف اعتقادي و ظرائف اخلاقي و نكته‌هاي فقهي بر فرد فرد مسلمانان واجب عيني است. افسوس كه آموختن را ترك كرده‌اند و به  آنچه که معلوم نيست مرضی حق باشد مشغول شده‌اند.

در بعضي احاديث نسبت به رعايت تعادل در دوستي سفارش شده. من جمله در كافي در ضمن نصيحت لقمان به پسرش مي‌گويد: زياد با مردم نزديك مشو كه موجب دوري از دلهاي آنان مي‌شوي و يكسره از آنان دوري مكن كه خوار و بي‌مقدار مي‌گردي.

در مقابل بايد دانست كه مزاح و شوخيِ اندك، زيبنده است. امام صادق(ع) به يونس بن شيباني فرمود: شما مؤمنين شوخي را ترك مكنيد زيرا نشانه خوش خلقي است و سبب خوشحالي برادران، رسول خدا (ص) با مردم شوخي مي‌كرد تا خوشحال شوند. و نيز امام صادق(ع) فرمود: شوخي مورد رضايت خداوند است مادامي كه به توهين نيانجامد.

در مقابل، در بعضي احاديث از شوخي نهي بسيار شده زيرا سبب ريختن آبروي خود و ديگران است. در هر حال امام صادق(ع) فرمود: خنده مؤمن تبسم است و قهقهه از شيطان است و نيز حديث است كه موجب قساوت قلب است و دين را ذوب مي‌كند. در حديث است كه منتظر شبيخون باشد. مروي است مردي بيكار به خنداندنِ مردم مشغول بود، امام سجاد(ع) از آنجا گذر كرد، آن مرد هر چه كرد نتوانست ايشان را بخنداند. حضرت(ع) گفت: روزي خواهد آمد كه بيكاره‌ها ضرر مي‌كنند.

در بعضي ديگر از احاديث از مجادله و نيز شوخي با آنكه دوستش مي‌داري، تحذير شده است. در حديث است كه شوخي، نور ايمان را مي‌برد، آبرو را مي‌ريزد، مردانگي را مي‌كاهد، موجب گستاخي است و عقل را كم مي‌كند. از صادقيَن(ع) است كه تبسم نمودن حسنه است، اما ديگران را متبسم كردن عبادتي است كه مانند ندارد.

از نكات ظريف در حفظ دوستي اين است كه بايد حريم افراد را پاس داشت. امام صادق(ع) فرمود: از آنچه به تو مربوط نيست بپرهيز و در دوستي احتياط بورز. و نيز امام صادق(ع) فرمود: درباره اشخاص زياد تحقيق مكن كه بي‌دوست خواهي ماند. بايد توجّه داشت كه دوستان نبايد در پي جستن عيوب يكديگر باشند. عيب جويي همواره زشت و از علائم حُمق شمرده شده است. در روايات، دوستي با عيب جو نهي شده است. و نيز رفقاء بايد تا حد امكان كفو يكديگر باشند. حتي از لحاظ مالي در بنيه مشابه بسر برند؛ سفر كردن و همنشيني با آنكه از انسان بسيار ثروتمندتر است نهي شده است. امام صادق(ع) مي‌فرمايند: دل را مي‌ميراند و نيز امام باقر(ع) مي‌فرمايند: انسان را به استخفاف نعمت‌هايي كه خداوند به انسان داده است مي‌كشاند.

علاوه بر آنچه ذكر شد، مجرّب است كه چنين دوستي‌هايي در نهايت سبب برانگيخته شدن حسادت و كينه مي‌گردد، مگر اينكه فقير، شرح صدر و مناعت طبع بسيار داشته باشد. پس اگر در خود چنين علوّ طبعي را نمي‌بيني، با آنكه بسيار از تو ثروتمند‌تر است معاشرت مكن تا آخرتت محفوظ بماند.

و نيز از جمله چيزهايي كه در دوام دوستي مؤثر است رازداري است. امام صادق(ع) فرمود: از مروّت نيست كه انسان آنچه را كه در سفر از خوبي و بدي همسفر مي‌بيند بازگو كند.

دوستان بايد نه تنها از سوء‌ظن نسبت به يكديگر كه بسياري از اقسام آن گناه است بپرهيزند بلكه حتي نبايد نسبت به يكديگر تطيّر(فال بد) بزنند. اميرالمؤمنين(ع) فرمود: از گمان مؤمن بر حذر باشيد، زيرا خداوند حقّ را بر زبان آنها جاري مي‌كند. و نيز در احاديث بسياري است كه «تفّألوا بالخير تجدوه و لا تطيّروا» يعني فال نيك بزنيد، آنرا خواهيد يافت اما تطيّر نزنيد. و نيز از رسول خدا(ص)حديث است كه «الطيّره حق» يعني طيره وجود دارد و مؤثر است. در بعضي تواريخ مضبوط است كه چون فرستاده مشركان در صلح حديبيه به نزد رسول اكرم(ص) آمد گفت نامش سُهَيل است؛ پيامبر(ص) فرمود: «سهل الله لكم الامر يا مسلمين». و اين تفأل به ثمر نشست و امر بر مسلمين  سهل شد و مكّه سرانجام بدست ايشان افتاد.

حال كه به اين آساني مي‌توان به خود و ديگران سود رساند چرا مؤمنين از آن غفلت كنند. در هر حال مؤمن بايد همواره خوش فكر و خوش نيّت باشد و با ديدي مثبت به برادران خود بنگرد و عافيت و سلامت را براي ايشان انتظار بكشد تا خود او و ديگران از اين نيرويي كه در نهاد او نهاده شده سود برند.

نامه نگاشتن براي دوستان موجب پيوند است امام صادق(ع) فرمود: پيوند ميان دوستان، در حضر به ديدار يكديگر رفتن و در سفر به نامه نوشتن است. و نيز آنحضرت فرمود: جواب دادن به نامه مانند جواب دادن به سلام واجب است. آنگونه كه اهل بيت(علیهم السلام) دستور داده‌اند نامه را بايد با نام خداوند آغاز كرد و هر جا كه لازم است در آن «انشاءالله» نوشت.

بدان كه دوستان بر هم حقوقي دارند كه رعايتش لازم است. امام باقر(ع) فرمود: از جمله حقوق مؤمن بر برادرش اين است كه در وقت گرسنگي سيرش سازد، او را بپوشاند، از گرفتاريها نجاتش دهد، قرضش را ادا كند و چون بميرد نسبت به خانواده و فرزندانش جانشيني كند.

امام صادق(ع) به مُعَلّي بن خُنَيس فرمود: آسانترين حقوق اين است كه آنچه را براي خودت دوست مي‌داري براي او نيز دوست بداري، از غضب او دوري و از رضايتش پيروي كني و فرمانبردار امر او باشي، با جان و مال و زبان و دست و پا ياري‌اش كني، چشم و راهنما و آئينه او باشي، دعوتش را بپذيري، از او عيادت كني و بر جنازه‌اش حاضر شوي، در انجام حاجت آنگونه پيش دستي كني كه نياز به ابراز حاجت نباشد، اگر چيزي خواست عطا كني، تو نيز اگر حاجتي داشتي از او ياري بخواهي، اكرامش نمايي و از او تجليل كني، اگر تو را نكوهش كرد از او جدا نشوي تا كينه را از او بزدايي، اگر خيري به او رسيد خدا را شكر كني، در برابر ظالم ياريش نمايي، چون بميرد به زيارت قبرش روي.

و نيز آنحضرت فرمود: عيوب او را بپوشاني، در مال خود با او مواسات كني، پس از مرگ جز خوبي از او نگويي، حرف او را قطع مكني، زشتي‌ها را از دور كني، هيچ خبري را از او پنهان نداري، حقّش را به گردن بگيري، از لغزش او چشم بپوشي و عذرش را بپذيري، خير خواهش باشي، عهد و پيمانش را مراعات كني، هديه‌اش را قبول كني و آنرا جبران نمايي، كلامش را خوب تلقّي كني، بخشش او را ارج نهي، دوست او را دوست داشته باشي، از ستم كردن بازش داري و اگر مظلوم بود ياريش كني، گرفتارش نكني و خوارش نسازي.

اميرالمؤمنين(ع) گويد از پيامبر(ص) شنيدم كه مي‌فرمود: هر يك از شما اگر چيزي از حقوق برادرش را به جاي نياورد روز قيامت از او مطالبه مي‌شود.

آنچه گفته شد حقوق اوليه و واجب بود چنانكه اَبان گويد به حضرت صادق(ع) عرض كردم از حق مؤمن برايم بگوئيد. حضرت فرمود: اين موضوع را رها كن و از من مخواه، سپس اصرار بسيار كردم تا آنحضرت فرمود: مال خود را با او نصف كن. و چون آثار وحشت در چهره من ديد فرمود: اگر چنين كني ايثارگر نخواهي بود بلكه اگر از نيمه خود نيز به او دهي اهل ايثار هستي.

گوئيم: ايثار از بلندترين قله‌هاي مكارم اخلاق است که به شكار همه‌كس در نيايد.« و يؤثرون علي انفسم و لو كان بهم خصاصه و من يوق شُح نفسه فاولئك هم المفلحون» و جاي توجّه است كه قرآن تنها اينان را رستگاران واقعي خوانده. در پايان يكي از احاديثِ حقوق مؤمنان، حضرت صادق(ع) ضمن بر شمردن حقوق در پايان مي‌فرمايند: وقتي اين حقوق را رعايت كردي دوستي خود را به محبت ما رسانيده‌اي و دوستي ما را به دوستي خداوند پيوند داده‌اي.

از اموري كه باعث استحكام دوستي است عفو و بخشش و ناديده گرفتن است. امام صادق(ع) فرمود: دورترين بنده از درگاه خداوند كسي است كه در حال دوستي و برادري با ديگران لغرشهاي وي را به خاطر بسپارد تا روزي او را بر آن لغزشها سرزنش كند. پيامبر(ص) مي‌فرمود: در جستجوي عيوب ديگران نباشيد كه خداوند در جستجوي عيب‌هاي شما خواهد بود.

و نيز از سرزنش كردن نهي شده است. امام صادق(ع) فرمود: هر كه مؤمني را به خاطر گناهي سرزش كند، نميرد تا خود به آن گناه مبتلا شود. و نيز آنحضرت(ع) فرمود: هر كه مؤمني را ملامت كند در دنيا و آخرت ملامت شود.

توجه به اين نكته حائز اهميت است كه رفتار با برادر ديني، يعني دوستي كه انسان براي خدا او را برگزيده، بايد لطيف‌تر و ظريف‌تر از رفتار با سائر مردم باشد. چنانكه حضرت صادق(ع) مي‌فرمود: هر كه با برادر ديني خود مانند بقيه مردم رفتار كند از مذهب حق بيزار و بركنار است.

در تتمّه احاديث مربوط به دوست به ذكر چند حديث در تأكيد رعايت حق عالِم مي‌پردازيم، زيرا عالم دوستي است كه بايد قدرش را شناخت و حقوقش را پاس داشت و الاّ دست انسان از او كوتاه خواهد شد.

حضرت علي(ع) فرمود: از حقوق عالم است كه بيش از حد از او نپرسي، در حضور جمع، او را به سلام ويژه‌اي امتياز دهي، احترامش را رعايت كني. در مخالفت با گفتارش مگو كه فلاني اين طور گفت و فلاني آن طور، از بسيار نشستن با او خسته مشو، زيرا دانشمند به منزله درخت خرماست، منتظر باش تا در موقعش از وجود او بهره‌مند گردي. اجر عالم بيشتر است از آنها كه روزها روزه گرفته شبها به عبادت برخيزند و در راه خدا جهاد كنند.

و نيز همان حضرت(ع) در حديث ديگري فرمود: در پاسخ براو پيشي نگير، چون رو گرداند اصرار مورز، در مجلس با او درِ گوشي صحبت نكن، از عيوبش جستجو مكن، و رازش را آشكار نكن، نزد او از كسي غيبت ننما، در غيابش نيز احترام او را نگهدار، در برآوردن حاجاتش از ديگران سبقت گير. چون عالمي بميرد شكافي در اسلام پديد آيد كه تا روز قيامت مسدود نمي‌شود. و دانشجوي علوم ديني را هفتاد هزار فرشته از مقرّبان، بدرقه كنند.

مراد از علم در لسان كتاب و سنّت آن چيزيست كه خداوند با آن شناخته و اطاعت مي‌شود: «ما يطاع الله به و يعرف».

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی