رفتار اسلامی در خانواده | خانواده مطهر

رفتار اسلامی در خانواده

بسم ارحم الرّاحمين بسم ارحم الرّاحمين
و صلّ الله و علي محمّدٍ و آله الطّاهرين
و اعوذ بالله من همزات شّياطين ِو اعوذ بالله ايّحذرون
و صلّ اللهُ علي محمّدٍ و آله الطّاهرين صلوات ُ الله عليه
رفتارهاي تربيتي پيامبر اعظم(ص)
پيش از طلوع آفتاب اسلام مردم در سرتاسر جهان از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب در وضع تأسف باري زندگي مي كردند. اگر چه تمام ملت ها در اين امور وضعي يكسان نداشتند ولي آنچه مسلم است در انحراف هاي فكري، انحطاط اخلاق و سنت هاي غلط اجتماعي و پندارهاي موهوم و ناشايست و… وضعي مشابه هم داشتند.
در اين ميان شبه جزيره عربستان نيز از اين امر مستثني نبود. مردم عرب در لجنزاري از فساد و تباهي مي زيستند و در محيطي سرشار از بدآموزي ها و يغماگري ها رشد كرده و خوي توحش در آنان اثر كرده بود و خرافات و اوهام در اعتقاد و انديشه شان ريشه دوانيده بود. پيامبر(ص) در چنين جامعه اي به رسالت مبعوث گرديد؛ محيطي كه امير مؤمنان در وصف آن مي فرمايد: «خداوند متعال محمد(ص) را تبليغ كننده براي عالميان و امين براي فرستادن قرآن و رسالت مبعوث نمود در آن حال شما گروه عرب داراي بدترين دين بوديد و در بدترين جامعه زندگي مي كرديد. در ميان سنگ هاي سخت و مارهاي ناشنوا مسكن داشتيد، آب هاي تيره مي آشاميديد و غذاي خشن مي خورديد و خون هاي يكديگر را مي ريختيد و از خويشاوندان خود قطع رابطه مي نموديد. بت ها در ميان شما (براي پرستش) نصب شده و گناهان و انحراف ها سخت به شما بسته بود.»(1)
نبي مكرم اسلام(ص) از همين مردم، امتي نمونه ساخت. وي با آبياري نهال خوبي ها كه ريشه در فطرت آنها داشت سلمان ها، ابوذرها، مقدادها، بلال ها و سميه هايي را تربيت نمود كه همه، شاگردان كلاس اين مكتب اند.
با ورق زدن صفحات تاريخ و مقايسه عرب قبل و بعد از اسلام، ذهن با اين سؤال درگير مي شود كه به راستي پيامبر(ص) در تربيت و ساختن انسان هاي بزرگ از چه شيوه هايي استفاده كرده است؟
براي پاسخگوئي به اين سؤال بخشي از شيوه هاي تربيتي پيامبر اكرم(ص) را مورد بررسي قرار مي دهيم. البته اين شيوه ها اصول ثابتي هستند كه در هر دوره و زماني مي توانند مورد استفاده قرار گيرند و ما اگر امروز هم از شيوه هاي پيامبر مكرم اسلام(ص) در تربيت انسان ها بهره بگيريم مي توانيم بهترين انسان ها را بسازيم.
معرفي پيامبر(ص) در قرآن كريم بعنوان اسوه و الگوي نيكو (اسوه حسنه) نيز به همين معناست كه ما امروزه سيره آن مرد الهي و رهبر موفق تاريخ را سرلوحه كار خود بويژه در موضوع تربيت قرار دهيم.
* تقويت ايمان به خدا
پيامبر(ص) آمده است تا انسان را كه از اصل و گوهر خويش دور مانده به فطرتش بازگرداند(2) و به او بگويد كه فكر كن! از كجا آمده اي آمدنت بهر چه بود و به كجا مي روي؟ عظمت هستي را به او متذكر شود و اين كه اين جان بيهوده آفريده نشده است. با ارائه معجزاتي بر اطمينان انسان ها به سخنان كاملا مبتني بر فطرت و عقل او بيافزايد. موتور فكر انسان را روشن كند و به او شناخت و آگاهي دهد. تا در نتيجه انسان به فطرتش نظر افكند و به خداي يگانه ايمان آورد و با تفكر و شناخت بيشتر بر ايمانش افزوده شود و از اين ايمان، عشق و محبتي فراگير ايجاد شود و او را به حركت به سوي كمال و خوبي ها وادارد. «والذين امنو اشد حبا لله» (بقره/165) و با اين عشق و ايمان به خدا هر مسير سخت و ناهمواري را با شيريني و سرمستي به سوي دوست بپيمايد.
* اخلاق عظيم
پيامبران آمده اند تا در مسير تعالي و تكامل زندگي مادي و معنوي بشر، اخلاق و فضائل اخلاقي را نهادينه كنند تا انسان در چهارچوب فضائل و محاسن اخلاقي قله هاي سعادت و پيروزي را فتح كند و در فضاي معطر محاسن و مصفاي اخلاق در جامعه، به كمال مطلوب رسد. پيامبر خاتم(ص) نيز اساس بعثت خويش را تكميل والائي هاي اخلاق معرفي مي كند و مي فرمايد: «انما بعثت لاتمم مكارم الاخلاق؛ (3) همانا من براي تكميل والائي هاي اخلاق برانگيخته شدم
همچنين بنا بر اصلي اخلاقي و روان شناختي كه مربي بايد عامل به آنچه خود مي گويد باشد پيامبر(ص) نه تنها متخلق به اخلاق حسنه بود بلكه به فرموده قرآن داراي خلق عظيم بود. قرآن كريم پيامبر(ص) را به داشتن چنين خلق و خويي مي ستايد و مي فرمايد: «انك لعلي خلق عظيم؛ (قلم/4) تو اي پيامبر سجاياي اخلاقي عظيمي داري.» اين آيه شريفه هر چند في نفسه و بخودي خود، حسن خلق رسول خدا را مي ستايد و آن را بزرگ مي شمارد، لكن با در نظر گرفتن خصوص سياق، بخصوص به اخلاق پسنديده اجتماعيش نظر دارد، اخلاقي كه مربوط به معاشرت است از قبيل استواري بر حق و صبر در مقابل آزار مردم و خطاكاري هاي اراذل و اوباش و عفو و اغماض از آنان و سخاوت و مدارا و تواضع و امثال اينگونه مسائل اخلاقي.(4)
و اينچنين است كه رسول الله(ص) در سايه خلق عظيم، بار مسئوليت و مديريت و رهبري جامعه را به ساحل مقصود مي رساند و نابساماني ها را با اخلاق نيك خويش سامان مي دهد.
* نرمخويي و خوش رفتاري با ديگران
لازمه رهبري جامعه اسلامي اجراي احكام و قوانين با صلابت و قاطعيت است بخصوص در مواردي كه خشونت و تصميم قاطع در قطع ريشه هاي فساد سازنده است. اين صفت از صفات بارز رسول الله(ص) بود اما نه در همه جا و در برابر هركس. او «اشداء علي الكفار رحماء بينهم»(فتح/9) بود با دشمنان سرسخت و با مسلمانان و مؤمنان مهربان و خوش رفتار بود. آن حضرت با ملايمت و حسن خلق، مردم را با دين اسلام آشنا مي كرد به طوري كه مسلمانان شيفته نرمخويي، ملايمت و خوش رفتاري او بودند.
پيامبر اعظم(ص) با دوستان و مؤمنان با شادابي و نشاط و رويي گشاده معاشرت داشت در حالي كه آنچه را كه از مشكلات صعب و سخت رسالت و هدايت جامعه بر دوش داشت و اندوه و نگراني خويش را در قلبش نگاه مي داشت.
پيامبر اكرم(ص) در پرتو رحمت الهي با مؤمنان و مسلمانان با ملايمت و نرمي رفتار مي نمود. خداوند در قرآن كريم خطاب به پيامبر مي فرمايد: «فبما رحمه من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك»؛ (آل عمران/ 159) «حسن اخلاق و مهرباني تو با مردم رحمتي از جانب خداوند است، و اگر تندخو و سخت دل بودي مردم از اطراف تو پراكنده مي شدند
* مشورت با ديگران
يكي ديگر از ويژگي هاي پيامبراكرم(ص) كه نشان از زيبايي سلوك حضرتش دارد مشورت با ديگران است. آن حضرت از اين رهگذر علاوه بر توجه به پرورش شخصيت افراد طبقات مختلف جامعه با در نظر گرفتن افكار و انديشه هاي موافق و مخالف، از توانايي هاي روحي و فكري آن ها بهره مند مي شد. پيامبر مكرم اسلام با بكار بستن اين اصل تربيتي- مشاوره گرفتن در امور مختلف- مي آموزد كه از اين طريق مي توان بر كشتي مطمئن نشست و از ميان امواج پرتلاطم درياي زندگي به ساحل نجات رسيد. مورخين و مفسرين اسلامي يكي از صفات پيامبر را در مسند مديريت، كثرت مشاوره دانسته اند و گفته اند: «كان رسول الله كثيرالمشاوره لاصحابه؛(5) سيره پيامبر چنين بود كه با اصحاب خود زياد مشورت مي كرد
نكته قابل توجه اينكه پيامبر عاليقدر اسلام علي رغم اينكه با منبع لايزال علم و قدرت الهي از طريق وحي ارتباط داشت نيازي به مشورت و دريافت رأي ديگران نداشت اما شيوه آن حضرت جنبه آموزشي داشت تا جامعه اسلامي بياموزد بايد به آراء و افكار ديگران احترام گذاشت و اهميت اين موضوع تا حدي است كه خداوند پيامبر خويش را به مشورت فرمان مي دهد: «وشاورهم في الامر؛ (آل عمران/159) اي پيامبر! در كارها با مسلمانان مشورت بنما
* تواضع و فروتني
تواضع و فروتني از جمله صفات بزرگ و انساني پيامبر(ص) و بي شك يكي از عوامل تأثيرگذار در تقويت محبوبيت حضرتش در ميان مردم بود. چون مظهر كمالات است و داراي خلق عظيم و تمام ارزش هاي انساني در او تبلور يافته است. او با وجود اينكه برترين است نه تنها خود را فوق ديگران نمي بيند بلكه با الهام از اين رهنمود وحي؛ «و اخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين»(شعراء/15) بال هاي تواضع و فروتني خويش را بر مؤمنين و پيروان خود مي گستراند.
رفتار متواضعانه رسول خدا به گونه اي بود كه چون وارد مجلسي مي شد در نزديك ترين جاي محل ورود خود مي نشست.(6) رسول خدا كراهت داشت كسي براي وي به پا خيزد و مردم نيز از اين جهت جلو پاي آن حضرت بلند نمي شدند، ولي هنگام رفتن، آنان با حضرتش برمي خاستند و همراهش تا در منزل مي آمدند.(7)
ابوذر غفاري(رحمه الله) مي گويد: رسول خدا در ميان اصحابش مي نشست، اگر ناشناسي مي آمد نمي دانست پيامبر كدام است تا آن كه مي پرسيد. از پيامبر(ص) درخواست كرديم تا جايگاهي اختيار كند كه اگر ناشناسي وارد شد حضرت را بشناسد. آن گاه سكويي از گل بنا كرديم حضرت بر آن مي نشست و ما نيز گرد او مي نشستيم.(8)
همچنين با بردگان بر روي زمين غذا خوردن، سوار شدن بر چهارپا كه تنها پلاسي بر پشت آن قرار داشت، دوشيدن گوسفندان با دست، پوشيدن لباس پشمي خشن و سلام كردن بر كودكان سنت و روش او بود.»(9)
* رأفت و رحمت
يكي ديگر از ويژگي هايي كه در سيره نبوي به عنوان اخلاق فردي آن حضرت مورد توجه مي باشد دوستي و مهربان بودن ايشان با مردم است. پيامبر عظيم الشأن اسلام(ص) بدون هيچ چشم داشت مادي چنان مردم را از دل و جان دوست مي داشت و به آنان مهرباني مي نمود كه وقتي درد و رنجي بر آنان وارد مي شد آن را بر روح و جان خويش احساس مي كرد. خداوند در بيان اين صفت پيامبر مي فرمايد: «رسولي از خود شما به سويتان آمده كه رنج هاي شما بر او سخت و بر هدايت شما اصرار دارد و با مؤمنان رئوف و مهربان است.»(توبه/ 128)
نكته زيبايي كه در اين آيه مشاهده مي شود اين است كه خداوند دو صفت خويش يعني «رئوف و رحيم» بودن را براي پيامبر خاتم آورده است چنان كه در آياتي از قرآن آمده است: «ان الله رئوف رحيم»(نور/20) و اين شدت رأفت و رحمت پيامبر را مي رساند.
درسي كه از رفتار پرمهر پيامبر اسلام مي آموزيم اين است كه به مسلمانان محبت داشته باشيم و از روي عشق و علاقه با آنان بر گرد محور ايمان جمع شويم زيرا بر هر مؤمني لازم است كه دوستي و دشمني او براساس دين باشد، مؤمنان را دوست داشته باشد و منكران دين را دشمن بدارد.
* احترام به كودكان
امروزه در علوم تربيتي مباحثي مبسوط درباره شخصيت دادن به كودك مطرح مي گردد. توجه به اين امر كه سبب رشد و شكوفايي استعدادهاي كودك و بالا بردن كرامت و بارور شدن گوهر انساني او مي شود عاملي جهت ساختن انسان هايي فرزانه مي شود.
رسول مكرم اسلام(ص) نيز با لحاظ كردن اين مهم مي فرمايند: «اكرموا اولادكم؛(10) به كودكان خود احترام بگذاريد.» حضرتش با وجود عظمت و شخصيتي كه داشت در سلام كردن به كودكان پيشي مي گرفت و با آنان مهرباني مي نمود(11) و معتقد بود كه هر كس با كودك سر و كار دارد بايد كودكانه رفتار كند. (12) چنان كه حسنين (عليهماالسلام) را بر دوش خود سوار مي كرد و مي فرمود: «خوب مركبي داريد و شما سواركاران خوبي هستيد.» (13)
* عدالت در تربيت
از ديگر شيوه هاي تربيت پيامبر رفتار عادلانه بود. مثلا پدري كه دو كودك را همراه خود نزد پيامبر آورده بود و يكي را مي بوسيد و به ديگري بي اعتنايي مي كرد آن حضرت برآشفت و فرمود: «فهلا ساويت بينهما؛ (14) چرا در ابراز محبت نسبت به فرزندانت به طور يكسان رفتار نكردي؟
* احترام به زنان و توجه به حقوق آن ها
در طول تاريخ در جوامع مختلف بر اثر سنت هاي غلط اجتماعي و جهل ملت ها، به جنس زن ظلم هاي فراواني شده است. اما با ظهور اسلام و توجه خاص اسلام و شخص پيامبر به زن وي تشخص و منزلت يافت و حيات دوباره اي در كالبدش دميده شد. (15) رسول الله(ص) با الهام از وحي الهي بسترهاي رشد و بالندگي را در زندگي زنان گسترد و آنان را از ذلت ها، بي هويتي ها، تحقيرها، محدوديت ها و بردگي نجات بخشيد به گونه اي كه زنان همدوش مردان آزادانه و با حفظ حرمت و كرامت خويش در اجتماع حضور يافتند. با نگاه برابري بين زن و مرد در كسب دانش و بهره وري از هنرها و تعديل عواطف و تمايلات و ايجاد مصونيت در عين ميدان داري در عرصه هاي گوناگون، توان نهادينه كردن جامعه زنان را آشكار نمود. در زمان شكوفايي نظام سياسي و اجتماعي رسول الله(ص)، زنان همانند مردان در ميدان هاي فضيلت به مسابقه پرداختند و در بسياري از اين بسترها گوي سبقت را ربودند. (16) پيامبر اكرم(ص) در آخرين وصيت هاي خود به مردم در حجه الوداع درباره همسران فرمودند: «اي مردم! زنان شما بر شما حقي دارند و شما نيز بر آنان حقي داريد… و من به شما سفارش و وصيت مي كنم كه به زنان نيكي كنيد. زيرا آنان امانت هاي الهي در دست شما هستند و با قوانين الهي بر شما حلال شده اند. (17)
كلام آخر
بي شك پرداختن به زيبايي هاي روش هاي تربيتي پيامبر اعظم(ص) در اين مجال محدود، گنجاندن دريا در كوزه اي است. ولي اميد است همين اندك، ذائقه جويندگان حقيقت را شيرين نمايد و تشنه كامان حقيقت با تأسي به سيره، سلوك و رفتارهاي تربيتي پيامبر عظيم الشأن اسلام اين الگو و اسوه بي نظير تاريخ بشريت در عصر كسادي بازار ايمان، جان ها و فطرت هاي زلال خويش را از شراب طهورش سرمست كنند.

درود بر خاندان پاك پيامبران (ص):

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سيده سهله تقوي، مركز فرهنگ و معارف قرآن

ديدگاه ها در اين مطلب .

طراحی و اجرا توسط : امید حسینایی